กระบวนการสากลานุวัตรของวัฒนธรรมญี่ปุ่น

วัฒนธรรมญี่ปุ่นถีบตัวขึ้นมาเป็นวัฒนธรรมโลก (Global Culture) แล้ว อย่างปราศจากข้อกังขา แม้จะมิอาจเทียบเทียมอิทธิพลของวัฒนธรรม แองโกลแซกซัน โดยเฉพาะอย่างย ิ่งวัฒนธรรมอเมริกัน แต่อิทธิพลของวัฒนธรรม ญี่ปุ่นในภูมิภาคอาเซียแปซิฟิก ปรากฏให้เห็นโดยทั่วไป

การที่ญี่ปุ่นสามารถถีบตัวขึ้นมาเป็นมหาอำนาจทางเศรษฐกิจ เทียมบ่า เทียมไหล่กับสหรัฐอเมริกาและสหภาพยุโ รป ก่อนที่ภาวะเศรษฐกิจ ฟอง สบู่จะแตกสลายในปี 2534 นับเป็นเหตุปัจจัยสำคัญที่ทำให้วัฒนธรรมญี่ปุ่น เข้าสู่กระบวนการสากลานุวัตร การเติบโตของการค้าและการลงทุนระหว่าง ประเทศมีผลอย่างยิ่งในการผลักดันใ ห้ภาษาญี่ปุ่นเป็นภาษาสากล ผู้คนที่ติด ต่อค้าขายและลงทุนร่วมกับธุรกิจ ญี่ปุ่นมิเพียงแต่ต้องเรียนรู้ภาษาญี่ปุ่น ใน ระดับหนึ่งเท่านั้น หากยังต้องซึมซับวัฒนธรรมญี่ปุ่นในบางระดับอีก ด้วย เมื่อกอ งทัพนักลงทุนชาวญี่ปุ่นยาตราเข้าไปสู่ภูมิภาคใด ร้านอาหารและ สถานพักผ่อนหย่อนใจย่อมผุดขึ้นเพื่อรองรับชาวญี่ปุ่นในภูมิภาคนั้น

ในยุคสมัยที่ญี่ปุ่นรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจ นับตั้งแต่ทศวรรษ 2510 จวบ จนต้ นทศวรรษ 2530 ญี่ปุ่นเดินหน้าเป็น "รัฐสันทนาการ" (Recreation State) ประชาชนชาวญี่ปุ่นนำดอกผลจากความรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจมาจับจ่ายใช้ สอยในการ พักผ่อนหย่อนใจ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในต่างประเทศ สนาม ก อล์ฟ และสถานตากอากาศริมขอบสมุทรแปซิฟิก นับตั้งแต่เกาหลีใต้ ไต้หวัน อุษาคเนย์ รวมตลอดจนออสเตรเลีย ผุดขึ้นเพื่อรองรับนักท่องเที่ยว ชาว ญี่ปุ่น อุปสงค์ในการท่องเที่ยวต่างประเทศของประชาชนชาวญี ่ปุ่น มิ ได้จำกัดเฉพาะอาเซียแปซิฟิก หากแต่ครอบคลุมถึงยุโรปและอเมริกาด้วย ในช่วงเวลาดังกล่าวนี้ อาหารญี่ปุ่นเข้าสู่กระบวนการสากลานุวัตร นักลงทุน และนักท่องเที่ยวชาวญี่ปุ่นยาตราเข้าสู่ภูมิภาคใด ร้านอาหาร และ ภัตตาคารญี่ปุ่นผุดขึ้นในภูมิภาคนั้น

บรรดาประเทศที่ต้องการขอแบ่งปันดอกผลจากความรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจจาก "อาเสี่ย" จากญี่ปุ่น ล้วนต้องปรับโครงสร้างการผลิตสนองตอบความ ต้องการ ของนักลงทุนและนักท่องเที่ยวชาวญี่ปุ่น วัฒนธรรมญี่ปุ่น จึงสามารถ แผ่อิทธิพลและแทรกซึมเข้าสู่วัฒนธรรมพื้นเมืองได้โดยไม่ยากในยุคสมัย Japan as Number One ผู้นำญี่ปุ่นผลักดันโครงการส่งออก คนชราไปอยู่ ต่างประเทศ เพื่อแก้ปัญหาความแออัดภายในประเทศญี่ปุ่น คอนโดมิเนียม ผุดขึ้นในประเทศขอบสมุทรแปซิฟิกที่ค่าครองชีพต่ำเพื่อรองรับคนชราจากญี่ปุ่นแต่แล้วโครงการ "ส่งออก" คนชราชาวญี่ปุ่นก็ต้องหยุดชะงักลงเมื่อภาวะ เศรษฐกิจฟองสบู่ในญี่ปุ่นแตกสลายในปี 2534

อำนาจและอิทธิพลทางเศรษฐกิจมิใช่ปัจจัยเดียวที่ขับดันวัฒนธรรมญี่ปุ่น เข้าสู่กระบวนการสากลานุวัตร ญี่ปุ่นเองมีฝีมือในการพัฒนาเทคโนโลยีและ ประยุกต์ค วามก้าวหน้าทางเทคโนโลยีมาหาประโยชน์ เชิงพาณิชย์ สินค้า วัฒนธรรม (Cultural Products) หลายต่อหลายประเภทถือกำเนิดในประเทศญี่ปุ่น และด้วยการขับดันของกระบวนการสากลานุวัตร ก็แปรสภาพเป็น สินค้าโลก ( Global Products)

บะหมี่สำเร็จรูป (Instant Noodles) นับเป็นตัวอย่างของสินค้าวัฒนธร รมญี่ปุ่นที่ถีบตัวขึ้นมาเป็นสินค้าโลกในเวลาอันรวดเร็ว โดยที่มีความเป็น Fast Food ยิ่งกว่า Fast Food ประเภทใด เ พราะเสียเวลา ในการตระเตรียมและประกอบอาหารน้อย สามารถบริโภคที่ใดก็ได้ และบริโภคเมื่อไรก็ได้ นับเป็นอาหารที่ช่วยประหยัดเวลาในการบริโภค ได้เป็นอันมาก

วิทยุสเตอริโอพกติดตัวที่เรียกกัน ว่า Walkman Personal Stereo อัน เป็นผลผลิตของ Sony ในปี 2522 นับเป็นสินค้าวัฒนธรรมญี่ปุ่น อีกประเภทหนึ่งที่ถีบตัวเป็นสินค้าโลก ผู้ฟังสามารถฟังเพลงหรือข่าว ณ ที่ใดก็ได้ และเมื่อไรก็ได้ โดยที่ไม่รบกวนผู้อื่น

Karaoke เป็นสินค้าวัฒนธรรมญี่ปุ่นที่สำคัญและทรงอิทธิพลยิ่ง ชนทุก ชาติทุกศาสนาสามารถคลายเครียดด้วยการ "แหกปาก" ร้องเพลง โดยมิต้อง อายฟ้าอายดิน ไม่ว่าจะเป็นการร้องให้ตัวเองฟัง หรือ ขับขานให้ ผู้อื่น ฟัง โดยที่ในกรณีหลังมีส่วนช่วยบ่มเพาะขันติธรรมในการฟังเสียงร้องของผู้ อื่นด้วย ในขณะที่ Karaoke เป็นสินค้าวัฒนธรรมสำหรับชนเกือบ ทุก ชั้น Home Theatre เป็นสินค้าวัฒนธรรม สำหรับชนชั้นสูง ด้วยการ นำ "โรงภาพยนตร์" เข้ามาไว้ในบ้าน

อิทธิพลของหนังสือการ์ตูนญี่ปุ่นปรากฏทั่วอาเซียแปซิฟิก และ Pokemon เป็นประดิษฐกรรมที่ชาวญี่ปุ่นภาคภูมิใจยิ่ง ไม่ต่างจาก Doraemon และหนังสือการ์ตูนชุดอื่นๆ เมื่อญี่ปุ่นก้าวเข้าไปผลิต VDO Games และ Computer Games ตัวละครในหนังสือการ์ตูนชื่อดัง เหล่านี้ถูกนำไป พัฒนาเป็นเกมส์ด้วย

ดังนี้ จะเห็นได้ว่า ญี่ปุ่นมีบทบาทสำคัญยิ่งในการพัฒนาสินค้าวัฒนธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งด้านอาหารการกินและสันทนาการ การ ส่งออก สินค้าวัฒนธรรมญี่ปุ่นเหล่านี้ จึงมีผลในการขยายพรมแดนของกระบวนการ สากลานุวัตรของวัฒนธรรมญี่ปุ่นด้วย

ท้ายที่สุด กระบวนการโทรทัศนานุวัตร มีบทบาทไม่น้อยที่เกื้อกูล การแผ่อิทธิพลของวัฒนธรรมญี่ปุ่น ความก้าวหน้าของเทคโนโลยีโทรคมนาคมผสมผสานกับเทคโนโลยีอวกาศ ทำให้การถ่ายทอดรายการโทรทัศน์ระหว่างประเทศเป็นไปด้วยความสะดวกและอย่าง มีประสิทธิภาพ ภาพยนตร์ญี่ปุ่นและรายการ บันเทิงทางโทรทัศน์ญี่ปุ่นถ่ายทอดวิถีการดำรง ชีวิตของชาวญี่ปุ่น รวมตลอดจนวัฒนธรรม ญี่ปุ่นในด้านต่างๆ อิทธิพล ของรายการเหล่านี้ ก่อผลในด้านการเลียนแบบการบริโภค (Demonstration Effect) โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหมู่วัยรุ่นในภูมิภาคอาเซียแปซิฟิก การเลียนแบบแฟชั่นการแต่งกาย การพัฒนารสนิยมในการนิยมชมชอบดนตรี ญี่ปุ่น อาหารญี่ปุ่น และหนังสือการ์ตูนญี่ปุ่น รวมตลอดจนการคลั่งดาราญี่ปุ่นปรากฏให้เห็นโดยทั่วไป

บัดนี้ ญี่ปุ่นมิเพียงแต่เกินดุลทางเศรษฐกิจเท่านั้น หากยังเกินดุลทาง วัฒนธรรมอีกด้วย ถึงญี่ปุ่นจะต้องเผชิญกับความอ่อนล้าทางเศรษฐกิจ และ ยังไม่สามารถหลุดจากกับดักสภาพคล่อง (Liquidity Trap) แต่อิทธิพลของ วัฒนธรรมญี่ปุ่นมิเพียงแต่มิได้บรรเทาเบาบางลงเท่านั้น หากกระบวนการ สากลานุวัตรทางวัฒนธรรมญี่ปุ่นยังคงขยายตัวต่อไปอย่าง มิอาจหยุด ยั้งได้อีกด้วย