Bayan Ng Lunggati, Bayan Ng Pighati*

(mula sa iba’t ibang talaarawan)

 

*Lahat ng italisadong saknong sa mga tulang ito ay buhat sa "Mga Minamahal Kong Kababayan (Ang Pahimakas ni Lorna Laraquel, Migrante)"

ni Lilia Quindoza Santiago, nalathala sa aklat na Mga Hibla ng Pangarap ng Kanlungan Center Foundation, Inc., Quezon City, 1994.

 

1 Lunggati | 2 Papel | 3 Dugo | 4 Apoy | 5 Pighati

1 Lunggati

Huwag malungkot, mga mahal kong supling

Kahit hindi na ninyo ako makapiling

Baka naman bukas ako'y palarin pa rin

unti-unti

umusad ang eroplano

dahan-dahan muna

katunog ng aming mga kaba

 

medyo lumiko saka sumibad

parang saranggolang itinakbo

sa malayo ng isang kaalyado

binitawan pagkaraan

kaya

humaginit paitaas

 

may ilang pumalakpak

may ilang pumaswit

ang iba

nagkasya sa pagtanaw

sa maliit, biluhabang bintana

hindi naman madungaw

 

sa silong ng mga mata

kalawanging bubungan

maiitim na estero

di makilalang dagat

isang dipang lupa

 

sa likuran

sa nakaraan

luhang natapakan

kirot na nais kalimutan

kasawian

 

parang buntot ng saranggola

ang mga pangarap namin

sumasayaw-sayaw sa hangin

pataas

pataas

 

kaming mga migrante

sanay sa sidecar

bus

dyipni

at karag-karag na barko

susukot-sukot

naninibago

tila iba ang eroplano

nakatali ka na

nakatali ka pa

sa pupuntahan

 

kami

lukot na lukot

ang noo

nagpapakiramdaman

sa isip

nagbibilang ng utang

puhunan

nagbibilang ng sisiw

wala pa ang tinaling

sa inahi’y gigiliw

 

inukit namin

ang pangalan

at pinanggalingan

sa maleta, bag, polder

kahit na sobreng kakikilanlan

ng tao't pagkatao

 

inukit namin

sa isip

ang hangad

(sana’y magapas)

ang siphayo

(sana’y malimot)

dinadasal

bumalik nawa

bumalik nawa

ang lantay na tuwa ng kamusmusan

 

sasalok si Gaspar

ng tubig sa Saudi

maglilingkod si Lydia

sa isang sheik

magiging yaya sa Singapore si Delia

bartender naman sa Hongkong si Tina

magiging entertainer daw

sa Japan si Olivia

mekaniko si Juan

sa Lebanon

iyong dalawa

magtuturo daw sa Saipan

natanggap na desk clerk

si Casey sa Marianas

samantalang tsimay ang karamihan

(na para disimulado

d.h. turingan)

sa Iran, Malaysia, Taiwan

o iba pang bansang

ma/y yaman

ibukod pa

ang mga Pilipinang

mag-aasawa/magpapaasawa

kung kani-kaninong dayuhan

 

kailangan naming

kumalat

sa daigdig

upang maabot-tanaw ang langit

pangalanan ang lupang

sa suwelas ng sapatos nakadikit

maanggihan ng liwanag

sa kakaunting buhay

nagsisiksik

 

bibitawan namin

ang rosaryo

sa Gitnang Silangan

ibabagay ang tainga

sa dila ng iba

bagong awitin

ang hihimigin

mata'y itutuon

sa bagong tanawin

 

isasanib ang kayumanggi

sa puti

sa dilaw

sa itim

sa pula

hanggang ang kayumanggi'y

mabura

 

Huwag malungkot, mga mahal kong supling

Kahit hindi na ninyo ako makapiling

Baka naman bukas ako'y palarin pa rin

 

 

2 Papel
 

Sa ibayong lupaing itong lahat

Ng galawin ay banyaga,

Kanino magtatapat,

Magsusuplong o magsusumamo?

Anong wika ang gagamitin

Sa pagdaing ng sinapit at sasapitin?

lumakad ako

sa basbas ng papel

 

papel ang nagsasabi

ng ngalan ko

papel ang nagpapatunay

ng Pagkatao

papel ang katunayan

ng binyag

ng eskuwela

ng kasal

ng paglisan

katakut-takot na papel hanggang kamatayan

 

akala ko dala ko na ang lahat

sa pasaporte

naroon ang retrato

(ako iyon)

naroon ang tirahan

(totoo iyon)

naroon ang pirma

(tapos ako ng hayskul)

sigurado rin ako sa visa

(naisanla ko na yata pati

magiging apo

sa halaga nitong libu-libo)

 

panatag ako sa paglisan

kahit bangkay ko

magkakapangalan

 

ngunit

hindi pala ako

ako

napatunayan ko ito

puwede palang

sigurado ka

kung sino ka

pero di mo

mapatutunayan

sakaling pagdudahan

 

lumakad ako

sa basbas ng papel

ipinagkanulo ako

ng aking papel

 

sa Frankfurt

binusisi ang passport

huwad

hindi ako

ako

sabi ng kung sino

sabi ng mga tao

sa wikang di ko maantilo

 

sumablay

ang Ingles ko

sumablay

ang katwiran

sumablay

pati buhay

 

isinakay ako

sa isang trak

isinakay ako

sa isang

madilim na trak

isinakay ako

sa isang karanasan

banyaga kahit sa pandamdam

 

walang kadala-dala

walang kapali-paliwanag

walang katingin-tingin

ni hindi ko naitanong

ang demanda

ang sentensiya

 

una

tinatawag kong lahat

ang santo

hanggang maubusan

ng kakilala

hanggang mapudpod

ang dila

sa litanya

saka

ako nagalit

tumiim ang paniwala

ganoon na sa bayang iniwan

ganoon din pala sa daratnan

 

nagsanib ang gutom

pangamba pangungulila

pagod at antok

pero pati pag-idlip

nakakatakot

baka

di na ko gumising

pag mata’y sumara

baka kamalayan

mabura

 

(kahit sisinghap-singhap

kapit-tuko pa rin sa buhay)

 

umiyak ako nang umiyak

sa takot

sa lungkot

sa awa sa sarili

hanggang di na makaiyak

bandang huli

hindi na ako

makaiyak

minura na lang

ahensiya pulis dayuhan gobyerno

pati santo

sa palad na napagsapit

ng aking pangalan

ninakaw yata

nilustay yata

ipinagbili yata

 

huminto ang trak

sabi ng tsuper

puwede nang bumaba

ang bilin

pumasok sa gusaling

matatanaw

salamat

puwede nang ibunton

ang pinigil na paghinga

 

maraming babae roon

(nakapagtataka)

pero hindi na bale

basta

bukod sa akin

may ibang kaluluwa

 

sigawan sila

pagkakita sa akin

(parang nakakita ng liwanag

matapos mabuyo sa dilim

nang pagkatagal-tagal)

 

ako

di man

makasigaw

nilapitan

Pinay

Bombay

Thai

Sri Lankan

 

tinanong

ano ang pangalan mo

tagasaan ka

 

lumakad ako

sa basbas ng papel

di pala lahat

kaya ng papel

 

 

3 Dugo
 

Dugo ang kasabay ng pagkamulat at pagluluwal

Duguan tayong naglalakbay sa mga buwan at panahon

Binabagta s ang mababalasik na pagkakataon.

 

unang binyag ng paglisan

ang dugong umagas

sa aking pagitan

 

banyagang bayan

banyagang kalinangan

 

lahat

kailangang pag-aralan

(sa palikuran

basahing grapiti

ang mga lihim

at liham

krimeng nakakubli

sa mga tagong lunan

pintong magbubukas

ng sugat/sugatan)

 

buhat-buhat ko

ang katawan

palibot sa mundo

luwad na may katamtamang bigat

luwad na nagsisimpan

ng kahapon

at bukas

 

at ngayon

 

sindilim ng mukha ni Inang

pinagpaalaman

ang islang hinantungan

dito kami babasalin

dito raw papalihin

bago dalhin sa mga putahan

sa Copenhagen Paris Italya

Gresya Alemanya

Waikiki

maging sa mga isla

ng dagat-Pasipiko

 

sindilim ng kamatayan

ang oras

ngunit simpula ng dugong

umaagas

ang liyab

ng pangungulila

 

binigyan ako

ng bagong pangalan

binigyan ako

ng bagong kariktan

ito ang templo

ng mga pangarap ko

maikakalasag kaya

ng kaluluwa

 

nakatundos ang mga paa

sa dayuhang lupa

nilalasap ng dila

ang lumipas

ngunit

isinusumpa

ang dugong

idinidilig

sa pangarap

sa mababalasik na pagkakataon

 

 

4 Apoy
 

. . . Marami naman akong maiiwan:

Mga anak na tutulala sa kinabukasan

Isang mag-anak na binistay ng kapalaran

 

ano ang pangalan mo

bakit narito ka

kailan ka pa rito

 

tagaluto ako

mahirap ilarawan

ang kulay ng apoy

hindi mapapantig

ng dila

ang iyak na nasa aking mata

 

sapat na sigurong sabihin

sa katawan ko

umaaso

asin

luha

dugo

laway

tamod

opyo

 

nangarap lang ako

tumakas

dahil

ipinataw nila

sa aking balikat

sa balikat ng aking mga anak

ang inubos

lakas

oras

ng maraming tao/taon

 

hindi lamang manok tupa baka

ang idinadarang

kahit laman

at

pag-asa

 

gusto nila

masalab

walang wakas

walang wakas

nakaririmarim

na paghihirap

 

gabi-gabi

ari'y nilulusaw

sa kape

isinasawsaw

parang pandesal

 

gabi-gabi

ako'y binabalatan

balbas at buhok

itinitirintas

sa pandamdam

tumatakas

apoy ng kaluluwa

 

nag-ipon ako

ng kaunting tatag

nagpaampon

sa kaunting liwanag

kay amo ng apoy

kay amo ng apoy

sa buong magdamag

tinapos agad

ang lahat kong hirap

 

ano ang pangalan mo bakit narito ka

kailan ka pa rito

 

. . . Marami naman akong maiiwan:

Mga anak na tutulala sa kinabukasan

Isang mag-anak na binistay ng kapalaran

 

 

5 Pighati

 
Saka-sakali mang maiuwi kahit labi ng buto ko,

Sakali mang makaahon, kahit kapiraso ng bungo,

Ihahagkis ko sa inyo, "mga minamahal kong kababayan,"

Na wala, walang buhay na maalwan.

 

Wala, kailanma'y walang buhay na maalwan

Kung walang mapagpalang lupang tinubuan.

 

muli

umusad ang sasakyan

sa paliparan

sumibad pakalawakan

mabilis

mabilis

simbilis ng iglap

agad nagkahon

sa aking labi

 

tinawid ko ang dagat

ulap

gubat

lupa-lupain

at pulu-pulong hirap

 

saan ko mahahanap

ang aking sugat

paano ko masasalat

ang pangarap

 

mga anak

kaanak

kaibigan

nakabaybay sa langit

ang inyong pangalan

isinulat iyon

ng aking mga layon

inaruga't dinilig

ng pagsisikap

tinighaw ko

ang alimpuyo ng alab

nang makaibayo tayo

sa paghihirap

 

mainam lumaban
nang parehas

mas marangal

mas marangal

lalo't nanggagaling

sa giti ng pawis

ang kakanin

mas marangal

mas marangal

kaysa itatwa ang aral

ng Maykapal

mas marangal

mas marangal

 

alin ang una

sa mito ng sisihan

parusa ba

o gantimpagal

 

huwad ba ang pangalan

mulang paglisan

o huwad ang lupang

pinagsimpan

 

alin ang mas dakila

magsamantala

mapagsamantalahan

mauna

maunahan

maging malamya

o maging malaswa

ibilad

hanggang mamanhid

ang katawan at tatag

sa kaunting dinar

sa kaunting riyal

sa kaunting dolyar

o huwag inuhin

ang gutom

hanggang bituka’y manguluntoy

at manikit sa buto ang balat

 

huwag malungkot, kabayan,

di gaya ko

pighati'y may pangalan

lumbay ay may kakikilanlan

may lasa ang kabiguan

 

wala man akong kabaong

huhukay sa lupang nilisan

may lapida ako sa mga pahayagan

ililibing ako ng mga supling

sa mga gunita nila't

damdamin

huwag malungkot, kabayan,

bayaang ang buhay kong

nalapastangan

maging pataba ng paglisan

ng iyong paglisan

dahil dito

sa ating bayan

walang buhay na maalwan