8 Iulai 1909 - Ka Hoku o Hawaii

HE MOOLELO
-:NO:-
LONOIKAMAKAHIKI
Keiki a Keawenuiaumi
A o ka Moopuna Wiwo Ole a
Umialiloa
A o ke Keikialii Hoopapa Kaulana
o Hawaii Nui o Keawe.


O Lonoikamakahiki kapu a Kalani
O Kalani Kapu a Keawe i hanau
Hanau Kalani he Alii Kuhalau
He lau kapaahu nehe e Lono-e.

(He Moolelo Hawaii.)


He mau olelo hooakaaka. - O ka moolelo o Lonoikamakahiki, oia kekahi o na moolelo hoohialaai ia iwaena o na poe Hawaii kupa o Hawaii nei o ke au kahiko, a he moolelo hoi e hoonanea ia ai na alii hanau o ka aina i moe aku nei. Ua hoao makou e hoopuka i keia moolelo e like me ka hiki ia makou, a he mea maa mau no nae ka like ole o na mea e hoopuka ia ana me ka paa moolelo o kekahi poe. E oluolu no nae ko makou poe heluhelu e hoomanawanui i na hemahema, a o na mea waiwai e hoonaauao mai ai ia kakou, i ke ano o ka hana a na ’lii o ko kakou aina o kela au i hala, malaila, kakou e lawe mai ai. He hana nui no keia o ka hoopuka ana i na moolelo waiwai o ko kakou mau alii a me na makaainana o ko kakou aina o ka wa i hala. Ke manaolana nei no makou e hele aku ana keia moolelo ma kona alahele me ke ohohia ia mai e ka poe heluhelu o ka Hoku. E hoomanao iho no nae hoi e ka mea heluhelu, me ke dala no ka mea e pono ai keia mau mea, a e noonoo iho no hoi, he poe lokomaikai a hookipa aloha ko kakou mau kupuna. E wehe ia kahi hipuu a ke aloha, a hoomanao mai no ke ola o ka kakou milimili. - L. H.

Na Keawenuiaumi, keiki a Umialiloa, laua o Kaihalawai o Lonoikamakahiki: ma Napoopoo kona wahi i hanau ai, a malaila no oia i hanai ia ai a nui, e kona mau kahu, e Hauna laua me Loli, a me ka laua wahine o Kohenemonemo. He kanaonokumamaha hanauna mai a Wakea mai, a hiki i ka manawa i noho alii aku ai o Lonoikamakahiki no Hawaii.

I ko Lonoikamakahiki wa opiopio, oiai e hoomaka ae ana kona noonoo ana, ua ninau aku oia i kona mau kahu hanai, i kona ike ana aku i ke kau mai o na mea lealea a kona makuakane he nui maloko o ka hale alii, i ke ano ame ka hana a ia mau mea. I kona ike ana i ke kau mai o na ihe-pahee, ua ninau aku la oia i kona mau kahu hanai: “Heaha keia mau mea loloa e kau nei iluna o ka hale?”

I aku la na kahu: “He ihe pahee.”

Ninau hou aku la no o Lonoikamakahiki: “Heaha kana waiwai?”

Hai mai la na kahu: “Elua mau kanaka e manao ana e lealea piliwaiwai, alaila hele laua a ma ke kahua pahee, a i ka hiki ana malaila, alaila, hooponopono ka pili a holo, ina he mau waiwai ka pili, a i ole he mau aina paha, a ina aole i piliia ma ia mau waiwai, alaila, ua pili ia aku no na iwi. A pau ka pili i ka hooponopono alaila pahee, ina he umikumamalima ka ai (ka helu.) A ina ua hiki e aku kekahi i ka ai eo (i ka helu pau) a emi aku ka hua helu i loaa i kona hoa paio, alaila, o ke eo ae la no ia, a o ka lilo mai la no ia o na waiwai i pili ia ai. I kekahi manawa ina e nui ka waiwai i pili ia e piha ana na halau hale he ekolu, a he eha. Aka, ina o na iwi ka mea i pili ia o ka make no ka hope o ka hoa paio. Aole no nae he pili nui ia o ia mea, aia no a ku ka hoopaapaa mawaena o na aoao elua, e hoole ana kekahi i kekahi i na akamai o laua, alaila, pili ia na iwi. Oia iho la ka hana ame ka waiwai o ia mea.”

A lohe o Lonoikamakahiki i keia mea, olelo ae la oia: “Aole ana waiwai, aka, he waiwai no paha, hookahi no hewa, o ka pili ana i na iwi, ke hiki io aku i ka manawa e hoopaapaa ai na mea pahee i ko laua mau ike, ike malaila ka waiwai ole oia mea.”

I aku la na kahu: “Oia iho la no ka waiwai o ia mea he (pahee) i malama ia ai e ko makuakane.”

Ia manawa nana hou ae la no oia a ike i ka olohu (ulumaikai) ninau hou ae la no: “Heaha kela mea?”

Hai aku la no na haku: “He olohu.” Ninau hou aku la no o Lonoikamakahiki: “Heaha hoi ka waiwai o ia mea?”

Alaila, hai akula no na haku, e like no me na mea e pili ana i ka ihe-pahee.

I hou aku la o Lonoikamakahiki: “E kiola, aole ana waiwai.”

Nana hou ae la no o Lonoikamakahiki a ike i ka pua-kea, ninau hou aku la no i na kahu: “Heaha hoi kela?”

Hai aku la na kahu: “He puakea.” “A heaha hoi kana hana?”

Hai aku la na kahu: “He mea lealea no ia. Ina elua a ekolu paha mau mea kea-pua, o ka mea e kea ana i kana pua a lele a oi mamua o ka kekahi poe e iho, alaila ua lilo ke eo ia mea. A ina he pili ma ka waiwai, ua like no ka waiwai me ko ka pahee ana, ke nui no hoi ka pili ana.”

I aku la o Lonoikamakahiki: “Aole ana waiwai, e pono ke haihai a kiola aku.”

Nana hou ae la no o Lonoikamakahiki, a ike ae la i ka laau palau, ninau ae la. “Heaha hoi kela?”

I aku la na kahu: “He laau palau.”

Ninau no o Lonoikamakahiki: “Heaha kana hana?”

Hai aku la na haku: “He mea hakaka ia, ina paha he hoouka kaua mai ko kekahi aoao, a hoouka aku ko kekahi aoao, alaila, o ka laau palau ka mea e luku aku ai. I kekahi manawa e hiki aku ana na kanaka e make i ke kanaka a oi aku, i ka laau palau hookahi, a i na no e nui aku oia no.”

I aku la o Lonoikamakahiki: “Aole no ana waiwai, hookahi ana waiwai, he ulu imu.”

Nana hou ae la no o Lonoikamakahiki, e kau ana ka ihe kaua, ninau ae la: “Heaha kela?”

I aku na kahu, “He mea luku kanaka no i ka wa kaua, ina i kahi e, e hou aku ai ku aku la no ke kanaka. A i akamai no hoi ko kekahi aoao aole no e ku.”

I aku la o Lonoikamakahiki: “Ae he mea waiwai ia, aka, o ka mea akamai i ka alo ihe ke kanaka waiwai. Nolaila, he hana waiwai ia a kuu makuakane. Ina eia no kuu piko ke waiho nei, alaila, e nikii pu i kuu piko me ka pua ihe a kuu makuakane.”

Nana hou ae la no o Lonoikamakahiki, a o ke kau o ke kaula maa, ninau ae la: “Heaha ka hana a kela mau kaula e lewalewa mai la?”

Hai aku la na kahu: “He maa.”

Ninau hou aku la o Lonoikamakahiki, “Heaha kana waiwai?”

Hai aku na kahu, “He mea kaua no ia, e hookomo i ka pohaku ma ka puka o ka maa, alaila, e pelu mai i na piko o ke kaula a paa i ka poho o ka lima, alaila, e wili ae, a kowali ae, a e like me kona manawa i manao ai e hoolele aku i ka pohaku, alaila, e hookuu aku i kekahi piko o ke kaula, o ka lele aku la no ia o ka pohaku he mau kanaha anana, a ina e pa aku ke kanaka e make loa ana. I hana ia no nae no ke kaua.”

I aku la o Lonoikamakahiki, “Alua mea waiwai a kuu makuakane, nakii pu ia aku me ka pua ihe.”

Pela iho la kona ninau ana i na mea lealea a pau a kona makuakane, a ua hoole ia ka waiwai o na mea apau, a elua wale no mea a Lonoikamakahiki i mahalo.

Mahope mai o keia manawa, ua hele hou aku la no o Lonoikamakahiki a ka hale i waiho ia ai na mea lealea, nana ae la, e kau ana no na mea ana i olelo ai i na haku, e haihai a kiola, nolaila, hoi aku la oia a kona mau kahu, olelo aku la, “Kai no ua kiola olua i nea mea a’u i olelo aku ai ia olua?”

I aku la kona mau kahu, “Aole e hiki ia maua ke kiola i na mea a ko makuakane, make mai paha maua, no ka mea, o ka laau palau a ko makuakane, he laau hai kanaka ia.”

A no ka paakiki loa no o Lonoikamakahiki, nolaila, hele aku la na kahu, a hai aku la ia Keawenuiaumi, no keia mau hana a ke keiki.

I ka lohe ana o Keawenuiaumi i keia mau hana a kana keiki, ua haohao iho la oia, a ua hoouna aku la e hele mai kana keiki i ninau aku ai oia i ke kumu o keia mau hana.

I ka hiki ana mai o Lonoikamakahiki imua o kona makuakane ua lawe ia aku la i ka hale i waiho ai na mea lealea, a ua ninau aku la kona makuakane, “Heaha kou manao no keia mau mea, na mea lealea ame na mea kaua e kau nei?”

Pane mai la o Lonoikamakahiki, “Aole he waiwai iki o keia mea, ua olelo aku wau ia laua ala e kiola i keia mau mea apau, a e hookoe no nae i ka ihe ame ka maa na mea waiwai.”

I aku la o Keawenuiaumi, “Aole pela ko’u manao, aia no a hiki i kou noho Aimoku ana, alaila, nau no e kiola ke ike la ka oe, he mea waiwai ole.”

Mahope mai o keia mau mea, nalu wale iho la no o Keawenuiaumi i ka hopena o keia keiki ke nui ae. I iho la ka makuakane, “Ane kipi wale aku no koe o keia keiki ma kona noho ai aina ana; a heaha la ka hana a keia alii ke kanaka makua aku?”

I kekahi la mahope koke mai no o keia, komo aku la o Lonoikamakahiki iloko o ka heiau me kona mau kahu, a ike aku la i ke ku mai o na kii ma kuono o ka heiau, nolaila, ua ninau aku la oia i na kahu. “Owai kela mau kanaka e ku mai la iloko o ka pa?”

Pane aku na kahu ame na makua, “Aole ia he kanaka, he akua ia o ko makou mau makua, na kupuna hoi ou.”

A lohe o Lonoikamakahiki he akua ia mau kii, alaila, puliki ikaika aku la ia i na makua, no ka mea, ua makau i ke akua. Mamuli o keia puliki ana aku o Lonoikamakahiki i kona mau makua no ka makau, ua olelo iho na makua, “Mai makau oe, aole ia he akua lapu, he akua ia nona keia wahi.”

I aku la o Lonoikamakahiki i na makua. “Heaha kana waiwai?”

I aku na makua. “Eia kona mea i malama ia ai, ina he kaua a pio paha, oia kou manawa e hoomanamana aku ai i ke akua, alaila, na ua akua la e alakai i kahi e pakele ai. A ina he waa kahuli ma ka moana, pule no i ke akua, ola no. Ina he kau wi, pule no i ke akua, alaila, ea mai no ka ai, oia ka waiwai o ke akua i malama ia ai.”

Pane mai la o Lonoikamakahiki i kona makuakane: “Ekolu wale no au mea waiwai i malama ai. O keia mau mea au ka’u e malama.”

Ma ka hookanaka makua ana ae o Lonoikamakahiki, a hala aku la hoi na la o ke kamalii, a’o ae la oia i ka alo ihe ame ka oo ihe, a a’o ae la no hoi oia i ke kui ame ka mokomoko, a ua ike ia aku kona makaukau ma ia mau mea. I kela akamai ana o Lonoikamakahiki ma keia mau mea, hoailona aku la na kumu nana i a’o i kela mau hana ma ka ailolo ana.

(Aole i pau.)