25 Sepatemaba 1865

HE WAHI KAAO
-NO-
KUAPIEI.

Kekahi keiki kaulana o ka papa haahaa loa.

HELU 2.

A makaukau na kanaka no ka hele ana i ke kaua, ia hele ana aku no, pau no ia ia nei i ka luku ia. A ike o Olopana, ua pau loa na kanaka i ka luku ia, na koa ikaika a me na ’Lii, ia manawa, eu kino aku la o ua o Olopana e hele i ke kaua, oia a me na makua o ua o Kuapiei, na aialo a me na aikane punahele, huliamahi mai la na makaainana mahope o Olopana, no keia kaua weliweli a ke keiki makaainana. O ka pii aku la no ia o lakou nei a hiki iuka, hoonohonoho iho la o Olopana i kona mau koa ikaika, i ka hoomaka ana o ke kaua, manao iho la o Olopana, nana ka make, a ku mai la no hoi o Kuapiei ma kona kulana, oia hookahi wale no ma kona aoao, a ike aku la o Ku i ke keiki ana, olelo aku la o Ku i ke ’Lii, “Aohe kipi i ola, e make ana no ia.” Ia manawa, hoomau aku la lakou i ka hele ana imua, a kokoke lakou e hiki aku ma ka ipuka o ua mau hale la, me ka hooikaika loa i ke kaua ana.

A o Kuapiei hoi, lalau iho la oia i ka laau ana, a oniu ae la, a olelo iho la oia i ka laau ana, penei: “E Kookookumailani-e! e luku ae paha wau?” Ia wa no, e luku aku ana keia, pau loa na kanaka i ka make, make na makua, a make pu me ke ’Lii. A ma ia hope iho, hoonoho iho la keia i kona kaikuahine i Alii, a noho ke kaikuahine i ka noho Aupuni, ma kahi o Olopana, ka mea i make. A o ua o Kuapiei, aole ona makemake e noho ma ka noho Aupuni, o ka noho ku i ka wa kona makemake, i hiki ai ia ia ke hana i ka pilikia o ke Aupuni i ike ole ia.

Ia manawa, aohe hana e ae a ua keiki nei, o ka hooponopono wale no kana hana malalo iho o ke Aupuni, no ka mea, ua pau loa o Maui ia ia, a o ka mana o ka noho Alii ana i ke kaikuahine no ia, e like me ka mea i hai mua ia ma ka Helu 22 o keia Nupepa. Ma ia hope iho, kui mai la ka lono o ka ikaika o Kuapiei i Oahu nei, a lohe ke ’Lii Aupuni o Oahu nei, oia o Luahiwa, alaila, upu iho la oia i na mea kapu ana a pau, a noa ia Kuapiei.

Eia ua mau mea kapu la a Luahiwa i upu ai a noa ia Kuapiei, o ke kaikamahine ana, a he keu o ke ’Lii wahine maikai a ui no hoi o ia manawa. O ka lua, o ka wai auau o Apuakehau, i Waikiki-kai, a noa ia Kuapiei. O ke kolu, o ka papa heenalu o ua kaikamahine la a Luahiwa, a noa ia Kuapiei. A hoomoe keia upu a ua ’Lii la o Oahu nei, nona ka inoa e pua ae la maluna. Ma ia hope iho, hoouna aku la ua ’Lii nei i kona mau elele, e kii ia Kuapiei i Maui, o ka inoa o keia mau kanaka, o Kaihe ma laua o Keae.

Alaila, olelo aku la o Luahiwa i ua mau wahi kanaka nei, “E kii olua ia Kuapiei i Maui, i kuu mea i upu ai, e kapu kuu kaikamahine a noa ia ia, a pela aku.” E like me ka mea i haiia ae la maluna, a iwaena o kana mau mea ekolu i upu ai a noa ia Kuapiei.

Ia manawa, holo aku la o Kaihe ma laua o Keae, holo aku la laua nei a hala o Molokai a me Lanai, hele aku la laua nei oia kai, ma ka aoao Koolau o Maui, a hiki iwaho o Kahului, ike aku la laua nei e lana mai ana keia wahi waa. O ko laua nei holo aku la no ia a aneane e pili na waa, ninau aku la laua nei, “Owai keia wahi?” Hai mai ua wahi kanaka kamaaina la i loaa aku ia laua e lana ana, “O Kahului keia.” Ninau hou aku la na kanaka malihini, “Auhea ke awa e pae aku ai ka waa i uka?” I mai la ua kanaka kamaaina la, “Nana aku no olua a popoi ka nalu, pae aku.” Wahi a ua wahi kanaka kamaaina la.

Nalu iho la laua nei a liuliu, pane aku la, “Kahaha! Pae aku ko maua waa malaila a nahaha aku, o na iwi ou ka houhou.” Pane mai la kahi kanaka kamaaina, “Ka! i i ia mai auanei ka iwi-e, he mea houhou no ka waa nahaha.” O keia mea e olelo pu nei me ua mau elele waha koikoi nei, aole ia he mea e, o ka mea no ia nona keia moolelo, oia no hoi ke puhiokaoka o Maui, a kakou no hoi i ike mua ae nei i kona kulana a me kana mau hana, i ka pule i hala ae nei. O ke kumu nae o keia halawai ana o ua puhiokaoka nei me na elele a Luahiwa, no ka lana ana mai o kona manao e hana i na mea kaulana, oia hoi ka pakaka nalu, me ka hoomaopopo ole hoi o na elele, o ka mea keia a laua i kii mai nei.

Ia manawa a lakou e olelo ana peia, pane mai la ke kamaaina, nana aku iluna.” Hoole aku la ua mau elele hoi i ka olelo a ke keiki. Alaila, hoe aku la laua nei ma kahi e ike ia ana he awa, oia hoi kahi a kakou e ike nei he malino, aohe nalu, oia hoi ke awa. Ia laua e hoe ana a kokoke e pae iuka, ia wa no, ku ana ka nalu nui, o ko ia nei hoomoe iho la no ia i kahi waa o ia nei, a o ka pae aku la no ia, oia pae aku la no i ka ale a loaa hou i ka nalu, pae loa keia iuka, aole nae laua la i pae i uka, kamumu ana ko ia nei wahi waa i uka o ka a-e one.

Ia pae ana o Kuapiei, o ko ia nei hapai aku la no ia i kahi waa ona a waiho i uka, i haliu mai ka hana o Kuapiei i kai, ua pae aku la na wahi kanaka malihini i uka, a e hapai ana i kahi waa o laua, o i hapai wale a, aohe wahi mea e hiki iki, o ke kumu nae o ka hiki ole ana, no ka nenelu o ke one. O ka holo mai la no ia o Kuapiei, a hopu iho la mawaena o ka waa, o ka hapai aku la no ia, he mea ole nae ke kaumaha o keia mea he waa, i keia keiki kaulana o ka papa haahaa loa.

A ma keia wahi, ke noi aku nei au i ka poe e heluhelu ana, e alu iki iho kakou, a e nana ae ma keia wahi, a e hoolohe mai, aole anei no kona ikaika nui i loaa mai ai ia ia ke kulana kiekie, oia hoi kona kau ana ma ka pane poo o ka hanohano, mai kona wa kamalii mai a hiki wale i kona wa i hui kino ai me Luahiwa, ke ’Lii o Oahu nei, a no hoi, e na pokii, e nana aku kakou imua, i na mea i hana ia e Kuapiei, imua o na wahi elele.

A kau ka waa i uka, kaha aku la no Kuapiei, hele ana; a ia wa no, ninau aku la ua mau elele nei, “Aia i hea ko Kuapiei hale?” Pane mai la kela, “Aia o kela hale e ku mai la o ka puloulou la, o ko ke ’Lii wahi ia, hele aku no auanei olua a komo iloko.”

Ia olua nae e hiki aku ai, nana aku no auanei olua a o ka mea e kahili ia ana la, oia no o Kuapiei, alaila, ninau aku no olua i ka poe e noho ana iloko, a na lakou hoi ia e kuhikuhi ae. A hala keia, hele aku la ua mau kanaka nei i kahi i kuhikuhi ia mai ai, me ka manao ole o laua nei o Kuapiei no keia mea a laua nei e kamailio nei, ia hele ana a laua nei a hiki, a komo aku la iloko, a ike aku la no hoi laua nei e kahili ia mai ana ke ’Lii, (ke kaikuahine o Kuapiei.) Ike aku la laua nei he ’Lii wahine, a ninau aku la laua nei, “O ko ke ’Lii wahi keia e-a?” Ae mai la na Ilamuku a me ka poe paa kahili, “Ae,” o ko ke ’Lii wahi keia. Ia wa koke no hoi, ninau mai la lakou, “Mai hea mai nei olua?” Hai aku la laua nei, “Mai Oahu mai nei nae maua.” A i kii mai nei nae maua i ke ’Lii ia Kuapiei.

Ninau mai la ka ohana o ke ’Lii, “Heaha ko olua manao i ke ’Lii?” Pane aku la ua mau wahi kanaka malihini nei, “I hoouna ia mai nei maua e ko maua Haku, oia hoi o Luahiwa, ke ’Lii o Oahu, e kii mai ia Kuapiei, no ka mea, ua upu ke ’Lii o Luahiwa, a noa ka ili o kana kaikamahine ia Kuapiei.” Pane mai la ka ohana o ke ’Lii, “Aohe wahi keiki i loaa mai nei ia olua i ka moana la?” Olelo aku la na elele, “Ua loaa mai nei no ia maua he wahi keiki, aohe nae i paa kahi hilahila.” Ia manawa, hai mai la ka ohana o ke ’Lii, oia no o Kuapiei.

I ko laua lohe ana i keia mau olelo, ia wa no, mihi iho la laua, no ka manao ana e make paha auanei laua, no na olelo ino a laua i pane aku ai imua o ke keiki, me ka olelo aku, “Kahaha! Pae aku ko maua waa malaila a nahaha aku, o na iwi ou ka houhou.” A no keia mau olelo ino a laua imua o ke keiki, nolaila, ua kau e mai ka weli o ka make maluna o laua, iloko wale iho nae keia o ko laua manao kahi i nalu ai. Ia manawa, huli ae la ua mau elele nei, a nana aku la ma kahi a Kuapiei i hele ai.

Haele aku la ua mau elele nei, a ike aku la laua nei ia Kuapiei, e paani ana me kamalii, o ko laua nei holo aku la no ia me ka manao makau i ka make, o ia holo no o laua nei a hiki imua o Kuapiei, me ka i aku, “Kahaha! o Kuapiei no ka hoi oe la, huna mai hoi oe ia maua.” Ae aku la o Kuapiei, “Ae,” pane hou aku la no ua mau elele nei, “Ka! e hai mua ia mai no hoi paha e oe ia maua, o Kuapiei oe, ina la hoi paha aole e puka aku ka maua olelo ino imua ou. A oia ko maua mea i holo mai la ia a moe imua ou, ina oe e manao e make maua, aia no ia ia oe, no ka mea, ua hala ole oe, ua hewa hoi maua.”

Ia manawa koke no, hoala aku la o Kuapiei, me ka olelo aku, “Aohe make e kau mai ana maluna o olua, mai a’u aku.” Hoi aku kakou i ka hale, a o ko lakou hoi aku la no ia a hiki ma ka hale, a ninau aku la o Kuapiei, “Heaha ka olua huakai o ka hiki ana mai ia Maui nei?” Haha-i mai la ua mau elele nei, “I kii mai nei maua ia oe, ua upu ke ’Lii o Oahu, oia o Luahiwa, e kapu ka ili o kana kaikamahine, a noa ka ili ia oe, pela ka wai o Apuakehau, aia a auau oe, noa ia wai, pela hoi ka papa heenalu o ke kaikamahine ana, a noa ia oe.” Ia manawa, he mea oluolu loa ia i ka manao o ke keiki, olu iho la kela, he wai ko lalo.

Olelo aku la o Kuapiei i kekahi o na elele, oia o Kaihe, me ka i aku, “O oe ke pii pu me na kamaaina i o no olua e hoi ai.” Kena ae la ke ’Lii i na kamaaina e pii pu me Kaihe, a hoouna aku la o Kuapiei i na kanaka e pii i Wailuku, ma kahi hoi i kapaia o Paukukalo. No ka mea, o ko lakou paa ia, a oiai o Kaihe e pii ana me na kamaaina, noho iho la o Kuapiei me Keae, a hai aku la no hoi o Kuapiei i kana mau olelo ia Keae, penei, “I hoi auanei olua i Oahu, noho oe me ka malama loa i ka’u mau olelo.” Ae aku la o Keae, “Ae,” wahi a Kuapiei, “I hoi auanei olua a i kui ka hekili, manao ae olua ua moku kuu omaka; a i nei ke olai, e makaukau ana au e hele; a i olapa ka uila, ua ka ua koko, kahe ka wai ula, e panee ana ka hoi kuu waa; a i aleale ke kai, ua pae au i Oahu.” Oia na olelo a Kuapiei, ke keiki kaulana i puka ae, a i lilo hoi i Alii, mailoko mai o ka hanauna moo alii ole.

A pau keia mau olelo a laua, hoi mai la o Kaihe mai uka mai, a hoomakaukau iho la laua no ka hoi ana. Eia nae, ke malama nei no o Keae i na olelo a pau a Kuapiei i hai mai nei ia ia, no na hoailona a pau e hiki ai o Kuapiei i Oahu, me ka hai ole aku o Keae i kona kokoolua, a me he mea la, he olelo ia na kana mea i hiaai ai i ke aloha kuhohonu, no kona hookomo loa ana i na olelo a pau a ke keiki kaulana, ka mea hoi nona keia wahi kaao uuku, iloko o na a-a koko kaomi makamae o kona puuwai aloha keiki kaulana, a e hooko ana i na makemake o kana Alii.

Helu 3.