11 Iulai 1918 - Ka Hoku o Hawaii
HE MOOLELO KAAO
NO
KUAHAILO
A ME
Hinaaukekele
KONA KAIKUAHINE
KA MOOLELO HOI O KA HOOKUMU ALII KIEKIE
MA HAWAII NEI
(He moolelo kahiko loa no Hawaii nei)
(Alana ia no ka pomaikai o ko Ka Hoku poe heluhelu moolelo)
Olelo Hoakaka Mua Aku
Mamuli o ka hoea ana aku i ka hopena ka moolelo nani o Keamalu, ua imi aku makou i moolelo hou e pana’i hou aku ai ma ka makalua o ka moolelo i pau o Keamalu.
He hookumu wale no keia mau helu no ka moolelo maoli o Hinaaukekele, a o ke Aliiwahine kiekie o Kuaihelani. O ke kumu o ka lawe ana mai o makou i na moolelo kahiko o ko kakou aina kulaiwi, he mea hoonaauao mai no ia i ka noho ana o ko kakou lahui i ke au kahiko loa o ka aina, a i pu-a iki mai kekahi mau mea pili kuluma ia lakou. Me keia mau olelo hoakaka ke alana aku nei makou i keia moolelo Hawaii hou no ka pomaikai o ko makou poe heluhelu. L. H.
MOKUNA I
I ke au io kikilo loa, a mamua hoi o ka hoolaupa’i loa ia ana o keia Pae Moku o Hawaii nei i na kanaka lehulehu, aia he mau Alii kiekie i hanau ia ma ka aina kapu o Kuaihelani. He aina hoi i hookumu ia no ka pomaikai o na Alii kiekie o ke koko, a i manao ia e ko Hawaii nei poe kahiko, oia kahi i huikau ai na kanaka me na akua, a mai loko mai oia huikau ana i hoea mai ai na lalani like ole o na mahele o ka noho ana o na kanaka. (He wahi ano pili iki no paha kekahi o keia manao o ka poe kahiko, me kela olelo ma ka Baibala, a i hoike ia hoi ma Kinohi, mokuna IV, a e hoomaka ana no hoi ma na pauku mua oia mokua.)
E noho ana ma ka aina o Kuaihelani he kaikunane me kona kaikuahine, a no laua hoi keia mau inoa. O Kuahailo ke kaikunane, a o Hina hoi ke kaikuahine, aole i hoike ia mai na makua o keia mau mea nona keia moolelo. Ia manawa o ka noho ana o keia mau Alii o Kuaihelani, a ia manawa pu no e noho pu ana no ma ko laua alo ia manawa, he mau keiki no hoi na ke kaikaina o ko Kuahailo makuakane a no laua hoi na inoa o Kauapakanui ke kaikunane, a o Ola hoi ke kaikuahine. O keia mau hoahanau o Kuahailo ma, he wahine u’i maoli no o Ola, a o ke kaikunane hoi, he kanaka pupuka oia, a ma iaia mai paha i laha mai ai na Alii pupuka o ka helehelena.
O keia Kuahailo, he alii huhu hikiwawe, a ua kamaaina loa kona kaikuahine o Hinaaukekele i kona ano, a he nui na manawa a laua i hakaka ai i ko laua mau la kamalii, a o Ola hoi ke kaikuahine hanauna o Kuahailo, he wahine oluolu waipahe loa oia, a he wahine u’i loa no hoi o kona mau helehelena, a kohu loa no hoi kona u’i me ka u’i pu o kana mau hana. E ike mau ia ana na minoaka oluolu ma kona helehelena, a ua halii mau ia no hoi kona helehelena e ka oluolu waipahe.
O keia Aliiwahine Ola ma kela aina o Kuaihelani, aole ona lua ma ka u’i, a o kona hoahanau Hina wale no ka mea ukali aku i kona u’i, a o Kuahailo hoi kona kaikunane hanauna, ua lilo loa i mea hoohihi i kona wahine u’i, a mamuli no oia manao hoohihi, ua lawe ae la no oia ia Ola i wahine nana, a ua olelo ia ma keia moolelo o ka hookumu mua ana no ia ma ka aina o Kuaihelani o ka “moe pio,” a i puka mai ai na Alii koko kiekie loa ma Hawaii nei ma ia hope mai, a e ike aku ana no paha kakou ma keia moolelo, i ka wa e nee aku ai kakou i ka laula o keia moolelo hookumu a hoolaha Alii o ka aina.
I ka ike ana o Hina i keia lawe ana o Kuahailo ia Ola kona kaikuahine hanauna i wahine nana, ua hiki ole ia Hinaaukekele, (oia ka hooholo loa ana o ka inoa e ke kaikuahine, a e hoopokole ana no hoi kakou ma ka inoa o Hina no ka hoomaka mua ana o keia moolelo, a aia no hoi a hoea loa aku i kahi pili loa i ka moolelo o Hinaaukekele, alaila, hoopiha pono aku paha kakou i kona inoa piha) ke lawe ia Kauapakanui i kane nana, e like hoi me ka lawe ana o Kuahailo ia Ola i wahine nana, a o ke kumu nui no o ko Hina makemake ole e lawe i kona kaikunane hanauna i kane nana, oia no ka mea a makou i hoike mua ae nei, oia hoi ke ano pupuka maoli no o na helehelena o Kauapakanui, a o kekahi kumu no hoi e hiki ole ai ia Kauapakanui e koi mai ia Hina i wahine nana, ua oi ae ke kiekie o ko Hina kulana i kona, a o ka mea kuluma i ke au kahiko loa o Hawaii nei, ua loaa i ka wahine alii koko kiekie loa ke kuleana e wae i kana kane i makemake ai, a ma ia ano no hoi i iho ai kekahi mau Aliiwahine koko kiekie i ke kanaka u’i makaainana, a lawe i hoa kaunu nona, a i hoa kalakalai nahelehele o ke ola honua ana.
Mamuli oia mau kumu i hoike ae la, ua lawe ole o Hina i kona kaikunane hoahanau i kane nana, e like hoi me ka hana a kona kaikunane Kuahailo i lawe ai ia Ola i wahine nana. I ka hala ana o kekahi manawa o keia noho ana o lakou, ua kamailio aku la o Hina i kona kaikunane i keia mau olelo penei.
“Auhea oe e kuu kaikunane, ua lawe ae nei oe i ka pokii o kaua i wahine nau, a e laha aku ana hoi kau pua i ke ao nei, aka, owau hoi kou kaikuahine, aole loa he kane o Kuaihelani nei a’u i manao ai ua kupono i kane na’u, nolaila, lana ae nei ko’u manao e hele e imi i kane na’u i ka aina hoolaha kanaka o Hawaii, a mea hoi o loaa aku kekahi kanaka kupono i ko’u manao, a kupono pu no hoi ka’u mau pulapula i ka aina hoolaha Alii a hoolaha kanaka hoi o Hawaii nui. Pehea la kou manao e kuu Haku Kaikunane no keia manao o’u?”
I ka lohe ana o Kuahailo i keia mau olelo a kona kaikuahine, ua hoike koke mai la no oia i kona manao ae, a ua lilo no hoi ia manao maikai o ke kaikunane i mea maikai i ka manao o Hina, a ia manawa no oia i kamailio hou aku ai i keia mau olelo i kona kaikunane.
“Nani hoi ia ua ae maikai mai la oe i ko’u manao hele no ka huaka’i imi kane, a mamua hoi o ko’u kaawale ana aku mai ko kaua aina hanau nei, he mea pono hoi ia kaua e hooponopono mua i na mea pili i ko kaua mau hooilina mai na makua mai o kaua, oiai, ua lohe no oe i na olelo a ko kaua mau makua i hala aku no ka aina o “Kanehunamoku,” e hooili mai ana no i ko kaua mahele aina, oia hoi ma ka aoao lulu oe o ka mokupuni, a ma ka aoao makani hoi wau, oiai, ua ike no paha ko kaua mau makua i kou ano e kuu kaikunane, oia hoi he huhu ikaika kou, a i ka hiki ana mai o kou kuakoko huhu, e lilo ana na poe apau imua o kou alo i mea ole ia oe, a o kou kumu no paha ia i haawi ia ai kahi lulu o ka aina nou, a i loaa ole ai kau mea e huhu wale ai i ka hana a ka makani. Eia nae ka’u kauoha ia oe, i na no oe e huhu ana, alaila, iluna no oe o kou aina e huhu ai, a iluna no hoi o kou poe kanaka e hookau ai i ke kuakoko o kou inaina, a mai hele hokai wale aku hoi kou huhu maluna o ko’u poe kanaka e noho ana me ka maikai ma ko’u mahele o ka aina, a e hoonoho ana no hoi wau ia Kauapakanui i Konohiki malama aina no’u, oiai, he pupuka no hoi kona ano, aka, he oluolu a maikai hoi kana mau hana.”
I ka lohe ana o Kuahailo i keia mau olelo a kona kaikuahine Hina, ua lilo iho la no ia i mea maikai i kona manao, a ua ae oluolu mai la oia i kela mau olelo a ke kaikuahine. O ko Kuahailo kauoha aku la no ia i kona mau kanaka alakai o kona alo alii, e hoomakaukau i na waa kaulua no ka huaka’i holo moana a ke kaikuahine, a ua hooko ia aku la keia kauoha a ke Alii Kuahailo e kona poe aialo, aole hoi o na waa wale ka mea i hoomakaukau pu ia, aka, ua hoomakaukau pu ia iho la no ke O o ka holomoana ana o ke Aliiwahine.
I ka makaukau ana o na mea apau, a i ke kokoke ana mai hoi o ka wa e kau aku ai ke Aliiwahine me kona mau kanaka no na waa kaulua, a mamua hoi o ka haawi ana o na aloha hope loa mawaena o ke kaikunane me ke kakuahine, ua kamailio aku la o Hina i keia mau olelo hope i kona kaikunane Haku.
“Auhea mai oe e kuu Haku Kaikunane, eia wau ke hele nei no ka hooko ana i kuu makemake, a i apono pu ia mai no hoi ia huaka’i imi kane a’u e oe. Eia ko’u manao hope ia oe, i noho auanei oe a i hanau kau mau keiki ma keia mua aku, a i na he mau keikikane, aia la o na kane no hoi ia a ka’u mau kaikamahine, a i na no hoi he mau kaikamahine kekahi iwaena o kau mau keiki, alaila, o na wahine no hoi ia a ka’u mau keikikane. Mamuli oia hana ana a kaua, ua hapai aku kaua i ke koko kiekie loa o ko kaua ohana, a e lilo ai hoi kaua i mea hoolaha aku i na Alii kiekie loa o ke koko ma ko kaua aina nei, a ma ka aina hoolaha alii a makaainana hoi o Hawaii. E kuu Haku kaikunane, ua pono anei ia mea i kou manao, oiai, e lilo ana kou ae maikai mai i ka manao o kou kaikuahine holomoana hele loihi i mea hoohauoli i ko’u manao, a aole hoi oia wale no, aka, e lilo pu ana no hoi ia mea i mea na’u e makaala loa ai i ke ano o ke kane a’u e hoao aku ai, oiai, e hoomanao mau ana wau i ko kaua kulana mai ko kaua mau kupuna mai.
I ka lohe ana o Kuahailo i keia mau olelo a kona kaikuahine, ua halo’ilo’i mai la kona mau waimaka, a me ka leo ano ha’uha’u oia i kamailio mai ai i keia mau olelo ia Hina, “Ea, auhea oe e kuu kaikuahine aloha, ke hoomaopopo loa nei no wau i kou makee i ke kulana hanohano o ko kaua ohana mai ka po mai, a aole no hoi e nele ka hahai ana o na kokua a ko kaua mau kupuna o ka po ia oe, a e alakai hoi ia oe ma ke ala-holo-moana me ka maalahi loa. E alakai pu ana no hoi ia oe ma kahi au e pae aku ai, a hiki wale no i ka hooko ia o kou manao. O ka hooko ia o kou manao e kuu kaikuahine, oia no ka hooko ia o ka mea au i noi mai nei ia’u, ma kau huaka’i au moana no ka aina malihini, e makaala loa oe i ke ano o ke kane au e hoao aku ai, a i loaa ole mai na hoina ia o ko kaua koko ma keia mua aku. Ke ae laelae loa aku nei i kau noi e kuu kaikuahine aloha. E hele me ka manaolana ulumahiehie, a na ka uhane kiai o ko kaua mau kupuna mai ka po mai e malama ia oe mai na pilikia o ke ala-holo-moana, a na lakou no e alakai pu i kou mau kapuai hele ma ka aina malihini au e pae aku ai.”
I ka pau ana no o keia mau olelo aloha mawaena o laua, ua haawi ae la na aloha hope ana mawaena o ke kaikunane a me ke kaikuahine aumoana, a pela pu no hoi me na alii e ae o ka aina, a ia manawa pu no hoi e lohe pu ia aku ai ka leo uwe o na makaainana holookoa o Kuaihelani, a e hoike mai ana i ko lakou manao aloha no ko lakou Aliiwahine e holo moana aku ana maluna o ke “kai popolohua” a Kane.