5 Aperila 1917 - Ka Hoku o Hawaii

HE MOOLELO WALOHIA
NO
KEAMALU
KEKAHI O NA MOOLELO
HOONAUE PUUWAI
O KA LAHUI HAWAII

“Mai ka Hoku o ka Pakipika”

(He mau olelo hooakaaka mua)


Mamuli o ka lokomaikai o kekahi makamaka o makou ma Honolulu, (Rev. W. D. Westervelt). Ua haawi lokomaikai mai oia i kekahi kope o ka nupepa kahiko, ai hoolaha ia hoi e kekahi Hui o na Kanaka Hawaii, ai noho poo ia paha e ke Alii Davida Kalakaua, a he nupepa hoi i pai ia i ka makahiki 1861, ai ole mamua iki paha oia manawa. Maloko o keia nupepa kahiko i hoopuka ia ai kekahi mau Moolelo Hawaii kahiko o ko kakou aina, ao kekahi oia mau moolelo, oia no keia “Moolelo Kaulana o Keamalu” ao kekahi hoi o na Moolelo ku i ke aloha o ko kakou aina, ai kaao mau ia hoi e ko kakou mau kupuna o na la i auwale aku la.
Ke manaolana nei makou e lilo ana keia Moolelo kaulana o Hawaii nei, i moolelo hoohialaai ia e ko ka “Hoku o Hawaii” POE HELUHELU, ao ka mea ano kupanaha no hoi ma keia hoopuka ana aku i keia Moolelo kahiko, oia no kona hoopuka mua ia ana iloko o “Ka Hoku o ka Pakipika,” ao ka nupepa mua loa no hoi i ona ia e kekahi Hui Hawaii o na Kanaka Hawaii, ai noho Lunahooponopono ia hoi e ka Moi Kalakaua, a mamua hoi o kona lilo ana i Moi no Hawaii nei, ai ke au no hoi e noho Moi ana o Alekanadero Liholiho Kamehameha IV. I keia la hoi ke puka aku nei iloko o kekahi nupepa no hoi i noho ona ia e kekahi Hui o na Oiwi Hawaii, ai ike ia hoi ma ka inoa e ola ai na Oiwi Hawaii o ka aina. Me ka hauoli makou e pahola aku nei i keia Moolelo nani o Keamalu imua o ko makou poe lehulehu. L. H.

HELU 1.

E hoomaka aku ana keia Moolelo o Keamalu mai ka wa mai o na kupuna o Keamalu, a hoea aku hoi i kona mau makua nana mai oia aole no nae hoi e hookaulua na kamailio ana o keia Moolelo ma na mea pili i na kupuna o Keamalu, ai hoea koke aku kakou i kahi o keia moolelo e kamailio ana no Keamalu ke Aliiwahine U’i kaulana i lilo ai kona maikai i mea lili ia e ka poe huwahuwa wale iaia.

E noho alii ana o Kahoukapu ke Alii Aimoku o Hawaii a puni, ao kana wahine alii no hoi, oia no o Kukailani, a he wahine alii hoi i kaulana no ka u’i o kona mau helehelena. Na keia alii me kana wahine alii i hanau mai ka makua kane o Keamalu, oia hoi o Ku, a ua hanau hou mai la no hoi o Kukailani he keikikane hou, a nona ka inoa o Pili. Na ke kaikaina ponoi no o Kahoukapu, he kaikamahine u’i, a nona ka inoa o Kukaohialaka. E like no hoi me ke ano o ka noho ana o na alii o ke au kahiko o Hawaii nei, he ano “Niaupio” no, ua pio iho la no o Ku i ke kaikamahine a kona makuakane hoahanau, a lawe ae la ia Kukaohialaka i wahine nana, a o ka makuahine hoi o ka mea nona keia moolelo o kakou. O keia makuahine o Keamalu he wahine alii u’i maoli no ia, a he wahine no hoi i punahele nui i kana kane.

I ka wa i make ai o Kahoukapu, ua hooili aku la oia i ke Aupuni apau ia Ku kana Keiki mua, ae noho mai no hoi o Pili malalo o kona kaikuaana, ao keia kaikaina o Ku, oia hoi o Pili ua lawe no hoi oia i wahine nana, a nona hoi ka inoa o Punahoa, a mamuli o keia wahine i kapa ia ai kela wahi aina o Hilo e waiho nei a hoea i keia la. He wahine nae keia i noho mau ia kona manao e ka nuhanuha, a maia ano no paha Liholiho Kamehameha II i haku ai i kela wahi mele mamuli o ke ano lili o Kamamalu i kekahi o kana mau wahine e ae, a oia hoi keia,

He makamaka ka ua no Hilo one,
I ka hele no a kipa i Hanakahi,
Kipa aku oe ua hala i Makakalo,
Ua hele no a na ale kakali mai,
E nana ana i ka huikau o ka lehua,
I ka luuluu o na pua i kanahele,
He wahine ako pua ia na ka Puulena,
Aia la i ke kai o Punahoa,
He hoa ia la o ka nahunahu ka hewa,
He hakanele wahi a ka olelo,
He lola ia la he hepa na ke alii,
Oe - anei - e.

I ka make ana o ko laua makuakane, a nalo aku la kona mau iwi e like hoi me ka mea kuluma i keia lahui Hawaii, ka makee nui ia o ka iwi o na alii nui, ae huna kele loa ia ai e ke Kahu ponoi, ai kapa ia hoi “he iwikuamoo ponoi no ke alii” ua huna ia aku la na iwi o ka Moi Kahoukapu, a ua olelo ia ma keia moolelo ua huna ia i ka hihipea o Paliuli, ao ka aina hoi o ko Ku makuahine i hoi aku ai e noho mahope iho o ka make ana o kana kane.

I ke kaa ana mai o ke Aupuni o ka makuakane maluna o Ku, a mamuli no o kona aloha pokii, ua waiho aku la oia i ka aina apau o Hawaii malalo o Pili kona kaikaina, a oia ka mea mana nui i na mea apau e pili ana i ka aina, a ua hoi aku la lakou a noho ma Waiakea, ae noho pu ana hoi o Ku me kona kaikaina, a me kana wahine no hoi o Punahoa, ae noho ana no hoi o Ku me kona kausina, oia hoi kona kaikuahine hoahanau, ao kana wahine nohoi ia oia mau la. E like no hoi me ka mea i hoike mua ia ae nei he wahine u’i maoli no o Kukaohialaka, a ua lilo ia u’i kilakila o keia U’i o Paliuli i mea huwahuwa na kana punalua, oia hoi o Punahoa. O ka hana punahele loa ia Ku ke alii aimoku o Hawaii nui o Keawe, oia no ka oihana lawaia, a i kela ame keia la e ike mau ia ana keia Alii i ka hele mau i ka lawaia, a noho no hoi kana wahine kaikuahine i ka hale, a ua lilo nae keia noho mai o Kukaohialaka i kauhale i mea hoonaukiuki loa o Punahoa i kana punalua, a ua ulu wale mai la no ke ano huwahuwa iloko o Punahoa, mamuli no hoi kekahi oia huwahuwa ano no o ka u’i maoli no o na helehelena o kana punalua, a ua manao kuhihewa wale iho la no oia, o lilo keia wahine u’i o kana punalua i mea e kaili aku ai i ka manao hoohihi o Pili ke kane a Punahoa. I kekahi la a Ku i hala ai i ka lawaia, ua hoomaka aku la o Punahoa e nuku i kana punalua, ae nuku ana no kona hele pu ole me kana kane i ka lawaia me ka hoopuka pu ana i keia mau olelo penei.

“He keu maoli oe a ka wahine anee-hale, aole ka he manao ae e hele pu no hoi me kau kane i ka lawaia, ai loaa no hoi ka mea nana e hoomakaukau aku ka maunu a ke kane. He mea haalele ia la ka wahine anee wale iho no i kauhale. Mea nae paha e anee mai ana no oe i kauhale nei, e hoohihi wale mai ai no i ka’u kane, he keu oe a ka wahine makua ole hilahila ole, ai haalele wale ia ai no oe e kou makuahine, a he wahine makua ole oe e noho nei, a aia ko makuahine i ke kuahiwi, ai kahi maopopo ole o ka noho ana, nolaila, e keia wahi wahine makua ole, e pono oe e hele pu me kau kane i ka lawaia, ai ole ai oe e noho hoowalewale mai i ka’u kane.”

Ua lilo keia mau olelo a ka punalua a Kukaohialaka i mea hoeha loa mai i ka manao o keia wahine noho malie, a ua hoomaka iho la oia e noke i ka uwe, mamuli o na olelo nuku a ka punalua iaia.


(Aole i pau.)