(Ianuari 8, 1909 - hoomauia)

Mokuna II.
KA HANAU ANA O KAWELO ­
NA HANA O KONA MAU LA KAMALII ­
KONA A'A ANA E HAKAKA ME KAUAHOA ­
NA HANA KUPAIANAHA A KE KAIKUAANA IOLE O KAWELO ­
HANAU O KAMALAMA.

Ma ka wa e hapai ana ke alii wahine Malaiakalani ia Kawelo, a ma na la mamua ae o kona hanau ana, ua lawelawe iho la kona mau kahu hanai i ka laua oihana ike, oia ke kilo ana i na ouli o ke keiki a ka hanai alii a laua e hapai ana. He keiki ola paha, he keiki make paha. He koa paha, a i ole he ui lolena wale no paha. He ku paha i ka moku, a i ole he ai poo maunu paha na hai.

I ka haha ana o ua mau wahi elemakule nei a nana nohoi i ka opu o ka hanai, ua hoike ae la ka elemakule kane i kana ike. Olelo aku la oia i na hanai:

"Auhea olua, e na alii. O ka la keia o Akua. Ia nei la, hoakua ke kanaka; hanau mai no he akua a he kanaka kekahi ano. Aole keia o kana mai o ke kanaka koa nui wale, a he keu nohoi a ka ikaika. No ia nei ke koa ame ka ikaika, puni o Kauai nei a ku nohoi i ka moku. O ka olua keiki keia e ola ai ko olua mau la elemakule. Aohe hoi olelo ana no ke keiki iole a olua, ke ai nei olua i kana loaa ame kana waiwai, mai ke kai mai, a mai ke kuahiwi mai nohoi. He imi loaa ia na olua a na maua nohoi. Ke ai, ke hoonuu nei a ke kiola nei kakou i kana momona. Aka, no keia keiki a olua, he ahi keia, he Niulolowaihiki, he aalii ku makani, ola na iwi ia ia nei. Nolaila, na maua keia keiki e hanai."

O ka hana mau no keia a ua mau wahi elemakule nei, o ke kilokilo a o ka nana no i na ouli o na keiki a Malaiakalani i hanau mua mai ai, e laa o Kawelohea ame Kawelolauhuki. Ua nana no laua ia mau keiki, a ua hoike ae nohoi laua i ka laua ike, ma ke ano he mau keiki ikaika no laua a he koa nohoi, aka, aole nae laua e ku ana i ka moku.

A hanau o Kawelo, ua lilo kona hanai ia ana i na wahi elemakule. A oiai ua mau wahi elemakule nei e hanai ana i ka lei opuu hou, ke hanai ia mai la nohoi o Kauahoa ka ua kapekupeku o Hanalei, i ka uuina o na wai o Namalookama, i ka paheehee o na limu lipuupuu o "Mahamoku". O na mahoe alii nohoi o Wailua, ko laila mau alii opio e hanai ia ana.

O na kaikuaana hoi o Kawelo; eia ka mua ke hele nei i ka eha o kona mau makahiki, a o kona muli aku i ka ekolu makahiki, a o Kaenakuokalani i ka elua o kona mau makahiki. A o kahi kaikuaana iole hoi o lakou, o Kahueloku, ua piha na makahiki elima ia ia, aka, he makehewa paha ka hoomaopopo helu makahiki no ka eepa elike me ia, ke ano, oiai he mau kino lau ko lakou. Ala i ka mole ka eepa.

(Ianuari 15, 1909)

Puni ko Kawelo makahiki hookahi iwaho, ia wa hanau iho la o Malaiakalani ia Ka-malama. A o ka panina hope loa nohoi ia o ka laua mau keiki. Ia Ka-malama pa o Malaiakalani, aohe hanau keiki hou.

O ka hele ia a piha na makahiki eono ia Kawelo, ua kauoha aku la o Kawelomakualua i kona kaikuahine, ia Malaiakalani, ame Maihuna, ke kaikoeke, e hoihoi mai laua i ka hanai ia ana o Kaweloleimakua, e kona mau wahi kahu hanai, i Wailua, i loaa hoi ona hoa ai-alo, a hoa holoholo hoi no kana mau mahoe.

O ke kauoha hookahi nohoi ia a ua Moi nei ia kaikaikuahine ona, o Kaenakuokalani, e hoihoi mai i kana keiki ia Kauahoa, i hoa holoholo no na mahoe alii o Wailua.

O ke kumu nui o keia makemake ana o ua Kawelomakualua nei i keia mau keiki a kona mau kaikuahine, e hoihoi ia aku i mau hoa paani pu no na mahoe ana, oia no ko laua hanau ia ana ma ka manawa hookahi no i hanau ai kana mau mahoe.

He mea oiaio, mamuli o keia kauoha alii i loaa aku ai ia Malaiakalani, ua kauoha iho la ia i kona mau wahi kahu e hoi pu me ka laua hanai i Wailua e noho ai, oiai ua kauoha mai ko lakou haku kaikunane i hoa paani o Kawelo no na mahoe alii, nolaila, ua hoi aku la ua mau wahi elemakule nei me ka laua hanai, me Kawelo, a noho ma Wailua.

Ua hoihoi mai la nohoi o Kaenakuokalani i kana keiki ia Kauahoa a noho me kona mau kahu ma Wailua. E like nohoi me ka mea mau oia wa a hoea loa mai no i o kakou nei, ka ike o na hoahanau i kahi ame kahi mamuli paha o ka hoolauna ana a na kupuna, na makua paha, a i ole, na kahu hanai paha, i kahi keiki me kahi keiki, o loko o ka poai ohana hookahi, pela no i hoolauna ai o Kaenakuokalani i kana keiki, ia Kawelo, a pela nohoi i hoolauna ia ai laua elua i na mahoe kapu a Kawelomakualua, ka Moi.

Ia noho ana aku o keia poe keiki, he manawa wale no ko na mahoe alii e holoholo pu ai me Kawelo ame Kauahoa a hoi no laua e malama i ko laua kapu me ko laua kahuna.

Ke nee nei keia poe keiki i ka nunui a mahuahua ae o ko lakou mau kino. O ke kanaka kino nui launa ole mai nae o lakou apau, oia no o Kauahoa. A ua ano like no a like ko Kawelo nui me ko na mahoe alii.

Eia na mahoe alii ke aoia nei i ka ikaika ame ke koa e na pukaua akamai o ke alo alii, a o Kauahoa nohoi, ke aoia no oia e kona mau kahu i ka ike kaka laau o kela ame keia ano, ka o-o ihe, ka maa, ka mokomoko a pela wale aku. Aka, o Kawelo, aohe a'o o kona mau kupuna ia ia i ka ikaika ame ke koa, elike me kela mau alii opio ae la.

O ka hana nui a nei mau wahi elemakule e noke mau ai i ke ao ame ka paka ana ia Kawelo, oia ka ike kilokilo ao opua, ike kilo lani, ka pule ame ka malama akua. E a'oa'o mau ana kona mau wahi kahu hanai iaia, o ka malama i ke akua ka mea e ku ai i ka moku. A ua hoolohe no o Kawelo ia mau a'o ana a kona mau wahi kahu hanai.

I ka hookanaka makua loa ana ae o ua Kawelo nei, oia kona manawa i hoomaka mai ai e hookalakupua ma ka ai ana. O ka imu ai hookahi a na wahi kahu hanai ona e kahumu ai i ka la hookahi, ua lawa wale no ia no hookahi ponoi wale no ai ana a ua Kawelo nei. Eia hookahi no nae ai ana a ua hookalakupua nei, o kona maona no ia a po ka la, a, ao ka po, alaila, ai hou.

Ina i kakahiaka oia e ai a maona, o kona maona no ia a po ia la, a ao ia po, a puka ka la o kekahi la ae, alaila, hoolale hou oia e ai. A ina hoi i ka lolo (awakea) e ai ai oia, aia ke kamau hou ana i ke awakea o kahi la ae. Ina i ke ahiahi ke kamau ai ana a ua Kawelo nei, aia a kau ka la o kahi la ae i ka ili kai, alaila, kamau hou oia.

Oi hoomanawanui aku na wahi kupuna i ke kahu ai na ua moopuna pakela ai nui wale nei a laua, a ike maoli laua i ka luhi. A i kahi la, pane mai la kahi elemakule i kahi luahine:

"Aohe no he pilikia o keia pakela ai o ka hanai a kaua, ina o ko kaua mau la oolea. Aka, eia kaua ke nee nei i ke ahiahi o ko kaua mau la. Ua noho hanai alii ae nei nohoi kaua, aole i ike ia kekahi hanai elike me ka kaua, i hookahi no imu, hookahi ai ana. A ma kekahi olelo ana hoi, hookahi la puni, hookahi maona puni o ka kaua hanai. Kahaha! Hanohano nohoi ka ai ia ana o ka ai e ka kaua alii. O ka pilikia nae, aohe o kaua wahi ikaika i koe. Nolaila, e noonoo mai kaua i mea walea na ka hanai a kaua. Malia, o lilo kona noonoo mau ma ia hana, a alo hoi ka hookina ana mai i ka ai ana i ka ai, elike me ka mea mau ia ia i na la i kaa hope nei."

Ninau aku la hoi kahi luahine i kahi elemakule kane:

"I aha auanei ka kaua mea e hoowalea aku ai ia ia?"

Pane mai la ke kane: "Pehea ka waa? E hana nohoi au a paa ona waa, paele nohoi a maikai, hoiama nohoi a paa, a hoolako nohoi i ka waa me na pono oia mea, a malia o makemake ua hanai nei a kaua ia mea walea, a o kana hana nohoi ia e walea ai i ka muliwai nei o Wailua."

Ua holo keia manao i ua mau wahi elemakule nei. Nolaila, i kakahiaka nui o kahi la ae, pii aku la ua mau wahi elemakule nei i uka o ke kuahiwi i laau waa. A loaa nohoi ka laau, kua nohoi a hina, a o ka hoomaka no ia o kahi elemakule kane e kalai i ua waa nei, elike no me na loina kahiko i maa i ka poe kalai waa.

He mau anahulu ekolu ka loihi o ka manawa o ka hana o ua mau wahi elemakule nei i ua waa nei paa. He waa nui keia e hiki ole ai i na kanaka he iwakalua ke kauo. Ia wa olelo aku la kahi luahine i kana wahi elemakule kane:

"Eia ka mea pilikia o ka mea e hiki ai ka waa o ka moopuna a kaua i kai. Pehea la auanei e lana ai ka waa o ka milimili a hanai a kaua i ka muliwai o Wailua? Ke ike iho la no kaua, aohe e hiki ia kaua palupalu nei ke hoaano iho, he oolea auanei ko kaua e kaikai ai i keia mea kaumaha nui wale a kaua i hana iho nei. E aho paha, e noi kaua i ke alii, ia Kawelomakualua, e hoouna mai i mau lau kanaka no ka huki ana i ka waa i kai."

Pane mai la kahi elemakule:

"Kahaha! i kanaka aha ia e pii mai ai e hoopa wale i ka waa kapu o ka kaua milimili alii. Aohe i like ko'u manao me kou. A no kau i ninau mai nei no ka mea e hiki ai ka luhi a kaua i hoomanawanui palupalu iho nei, e aho e hoi kaua a kai, a e u-ku kaua i ka pule a kaua, a na ko kaua mau akua nohoi e lawe keia waa a lana iloko o ka muliwai o Wailua i mea hoonanea no ka hanai a kaua.

Ua pono keia mau olelo a kahi elemakule i kamailio mai ai i kahi luahine. Oiai laua e makaukau ana e huli hoi i kai o Wailua, lohe ana laua nei i ke kani eena a na manu ai pua lehua o ka wao laau, a lele pukalaki aku la.

Ia wa olelo ae la kahi elemakule. "He kanaka ae hoi keia? O wai la hoi nei kanaka o ka pii ana mai o koa-uka nei? Aloha wale no ka hoi ka waa o ka moopuna a kaua. E ike ia ana ka hoi e ka lopa kuakea. Aole he olelo ana ina he wahi kaukau-alii ae nei kanaka e pii mai nei, e aho ia.

Ke lohe aku la laua nei i ka uuina mai o ka laalaau, ka nakeke mai hoi o ka oni ana mai a ke kino kanaka iloko o ka nahele. Ia wa, olelo ae la kahi luahine me ke ano puiwa a hikilele hoi, i ka i ana ae:

"He keu ka hoi ko'u haupu honua ae la i ka hanai a kaua. Me he mea la, oia ae no paha keia e huli mai nei ia kaua. Noho mai nei paha i ka hale a make i ka pololi; pii okoa mai nei e huli ia kaua.

Oiai no laua e hamumu-mu olelo ana, ke mau la no ko laua lohe aku i ka nakeke mai o loko o ka laalaau. Aole hoi oia wale no, aka, lohe aku la laua nei i ka hina mai o na kumu laau nunui me he mea la, na ka makani nui ikaika lakou i luku a hina i lalo.

I ka mao ana ae o keia mau uuina laalaau, na haluku ana hoi o na kumu laau hina, a pela aku, aohe mea kino kanaka i hoea mai. A ia wa i pai aku ai kahi elemakule kane i kahi elemakule wahine i ka i ana aku:

"E u~~~~~a. Ke ike ae la no kaua i keia mau nakeke i haluku mai la. Malia o na aumakua kalai waa no keia o uka nei i hele mai la no e ike a e lolo i ka waa o ka moopuna a lakou."

Ma mua o ko laua nei haalele ana ia koa uka, ua kauwawe iho la laua i ke a ma'uma'u, ka palai-lauki ame ia lau aku, ia lau aku a paa ka waa mai mua o ka ihu a hoea i ka moamoa. Alaila, olelo ae la kahi elemakule kane ma ke kaukau ana ae, paha-paha ana ae, a kalokalo ana ae i na aumakua kalai waa.

"Auhea oukou e na aumakua kalai waa o uka nei­­e! E na kupuna o Kaweloleimakua, ka maua hanai. Eia ka waa o ka moopuna a kakou. Eia la he waa lele-iwi. E kiai a e malama oukou i ka lele-iwi o ka hanai a kakou. E hoi maua i kau-hale, hoomakaukau maua i awa hiwa, i i'a ula, i puaa hiwa, i niu hiwa na oukou. A na oukou no auanei e i-ku-mau-mau- ae i ka waa o ke alii a kakou. E nana oukou i ke kolohe, i ka eu e a'e a e hana ino ana i ka waa, ia Haloa. O ke ino, o ka eu, o ke kupu e lapa iho ana i ka waa o ke alii, e make ia."

I ka pau ana o nei paha-paha a ua wahi elemakule nei, o ka manawa ia i wawa mai ai o loko o ka wao laau me he kupinai ana la na ka leo o na kanaka. A iloko oia mau wawa kupinai o ua mau leo nei, lohe maopopo aku la laua i kekahi leo nui hookahi e kahea ana:

"I ku uma-uma!"

Alaila, olelo mai la kekahi poe leo:

"I ku wa!"

Ekolu a eha paha manawa o ka laua nei lohe ana i na hooho leo o keia ano, a o ka meha iho la no ia.

"E!" wahi a kahi elemakule i pane mai ai i kahi luahine: "Ua malu ka waa o ka hanai a kaua, ua lohe ke akua. E uhoi kaua."

O ko laua nei manawa iho la no ia i haalele iho ai i ke kahua kalai waa o laua, a hoi aku la. O ka mea kupanaha a laua nei i ike ai me ke kahaha nui o ko laua mau noonoo i nei hoi ana mai, oia ko laua ike ana i kekahi alanui malaelae e waiho ana mai uka aku nei, oia hoi, mai kahi a laua i hana ai i ka waa, a hala i kai. He alanui e kupono ai ke ko ana o ka waa.

Aole hiki ia laua ke ike a hoomaopopo i ka mea nana i hana i keia alaloa a laua e ike nei. Ua hoomanao ae la nae laua i na mea a laua i lohe ai ma na wa mamua iho, elike me ka uuina o na kumu laau, ka nakeke o na lala laau a pela wale aku. Hoomanao pu ae la nohoi laua i na leo hauwalaau a laua i lohe ai.

"Na ua poe eepa nei no paha keia alanui i hana iho nei i alaloa no ka waa o ka moopuna a lakou e hoea ai i kai o Wailua?" i hoopuka ae ai kahi elemakule: "Pela paha hoi. He keu keia o ka mea kupanaha nui wale. O ke ola iho la no paha ia la a ka aumakua?" i panai aku ai kahi luahine no na olelo hoohuoi a kona wahi hoapili, me ka hoomau ana aku nohoi i ka olelo ana: "Kai no paha o ka hanai a kaua ka mea nona ka haluku ame ka nakeke a kaua i lohe mua mai ai? Eia ka o na kupuna no o lakou. Ea nani wale ka maalahi o ke ala e hiki ai ka mea walea a ka hanai a kaua i kai o Wailua."

Ua hele nohoi a molehulehu, hoea ua mau wahi elemakule nei i kauhale. Ea aku ka laua hana e noho mai ana no ka moopuna a hanai hoi a laua, e kali mai ana o ko laua hoi aku. Ia laua nei nohoi a kuu iho, ninau mai la ka hanai (Kawelo) ia laua:

(Ianuari 22, 1909)

I hea hoi nei mau la mo-lehulehu a olua e hele mau nei? Ke pau no ka olua mau wahi oha i ka pakuikui, a kele nohoi a ku iloko o na kumau a kakou o ko olua nalowale iho la no ia. O ka ekolu anahulu okoa keia o na la o ko olua hana mau ana pela. He aha nei hana nui a olua?

No na ninau a ua moopuna nei, pane mai la kahi kahu kupuna kane:

Aia a kahiaka, ea, o kou wa ia, e ka hanai, e ike ai i ke kumu o ko maua nalowale pinepine ana mai ko kakou nei hale aku. Aka, pehea kau wahi miki ai o nei la?

He aha auanei? Ua pau loa no iau i ka ai ia, a kikeke ka nohona (oia o lalo o ka umeke, i kapa ia, he lemu) o ka umeke. Apopo, ea, kahumu hou olua i ai nau, a piha kau mau kumau, a hele nohoi olua i ka olua hele, i pane aku ai o Kawelo i na kupuna.

Ae mai la na wahi kupuna. O ko Kawelo hoi aku la no ia e hiamoe me ka nana a hoomanao hou ole ana mai i na wahi kupuna.

I nei wa i ku ae ai kahi elemakule kane, a iho aku la i kahakai. Hele aku la ia i kamakoi, me ka paa no o na hua pule i ka waha. Aole nohoi i liuliu ia kiola ana aku o ua wahi elemakule nei i ke aho iloko o ke kai, o ka apo mai la no ia o ua ku-mu nui nepunepu. A pa a komo iloko o ka ia nei wahi eke lauhala. Alaila, uhau hou keia i ke kamakoi me ka paa o ka makau i ka maunu, me ka alapine no o ka pule i kona waha. Apo mai ana, ua oopu poo paa. Make hou no ia i'a iaia, komo i ke eke lauhala. Pela ka ia nei kamakoi ana, a kaele maoli ke eke. Ike iho la keia, ua loaa ka ia a ke akua, a pela hoi me na wahi hauna makamaka hou na ka hanai, o kona pe'a ae la no ia hoi ana i kauhale.

I ko ia nei hiki ana aku i kauhale, ua makaukau ka awa hiwa ame ka niu hiwa. O kahi puaa hiwa koe. Eleu aku la no ua wahi elemakule nei a ka pa holoholona a laua. Nana aku la ia, ma ka hoaniani ana o ka lamalama e momoe mai ana no ka ohana keiki puaa a ka puaa kumulau hiwa a laua. Pololei aku la keia i kekahi wahi ouo puaa hiwa kane, paa iaia. Paa ka nuku o ua wahi ouo puaa hiwa nei, a hoi i ka hale.

Hoea i ko lakou wahi pupupu hale, ua a ae la ka imu i kahi luahine. Puana iho la keia i ka ihu o kahi puaa a paa i ka aha. Alaila, haalele iho la ia i ua wahi ouo nei me ka olelo ana iho i kana wahi hapauea wahine:

E noho oe e nana i ka imu ame ka alana a ke akua. E hoi ae au e mamama i mau wahi mana awa. Mau no na wahi mana elima e wali ia'u, aleale no ka apu o ke akua.

Eleu aku la kahi luahine i mau wahi uala hua-a-moa ma ia wahi kokoke aku no, a ku i kahuna-a-imu. I kalua kahi ouo puaa, kalua pu me kahi ai.

Ke hele aku nei ke au, o ka po i ke aumoe, aole nae i kulu loa ka po. Puka hou mai la kahi elemakule, hana iho la i ka puaa a maikai. Paa i ke ope lai. Emoole nohoi ma hope iho, nalo ua wahi puaa nei me na uala iloko o ka imu.

Ia wa hoi aku la laua nei iloko o ka hale. Ia laua nei no a hoea i kipaepae iliili, o ko laua manawa ia i hikilele ae ai i ka ikuwa launa ole mai o ke leo o ka iole. He uiui wale no ia o ka leo o ka iole, ma kai mai, ma nae mai, ma lalo mai, a ma uka mai nohoi. Aole i kana mai o ka paia kuli o ka leo o ka iole.

Aia ka leo o ka iole iluna o kaupoku o ka hale o lakou. Aia i ka lohelau o ka hale. Aohe wahi i koe o ka hale i ka uiui mai o ka leo o ka iole, A ia wa i pane ae ai kahi elemakule:

He keu hoi keia a ka po a ka iole nui wale. O ka hele ka hoi ia a ka iole mai ke kai mai a hoea i ke kuahiwi. Manae mai a ma lalo mai. He hana hoi ka ka iole?

A komo laua nei iloko, i nana aku auanei ko laua nei hana maluna o kahi aleuleu moena i haliiliiia ai a kau ia iho hoi na wahi mana awa, ka niu hiwa, ka i'a ula ame na pono ˙e ae apau, aohe ia mau mea ma laila. Ua pau i ka nalowale. Hele aku la laua nei a nana pono iho la maluna o kahi halii apeu moena, e ahu mokaki ana ka umiumi o ka iole ame ka hulu o ka iole.

Me ka piha pihoihoi hooho ae la kahi luahine: Lilo hoi ka kaua mau mea i hoomakaukau iho nei i ka iole! Ea! O na kino lau no paha keia o ka moopuna iole a kaua? He oi keia o ka mea kupanaha. He aha la hoi nei hoehaa o ka po?

Aohe pane mai o kahi elemakule kane. Ua kalilo loa ia kona noonoo no keia kupanaha ana ame kana wahi luahine e lohe ana. Iaia e noho ana, pane hou mai la kahi luahine: Ua moa paha kahi moomoo puaa. Pane aku la ke kane: Pela io paha. E hele aku no paha kaua e huai, malia nohoi ua mo'a.

A hoea laua i kahuna imu. O ko laua nei huai iho la no ia. O ka hele ia apau ka lepo i ke ka, o ka nolo pu aku la no ia o na lau maia i kauawe ia ai a i kipaepaeia ai a paa kahi moomoo puaa. Huli mai la kahi elemakule olelo mai la i kahi luahine:

Puaa ole hoi kaua? Eia ka laui la ke pepepe wale nei i lalo o ka imu. E, aohe puaa. Ua pau i ka moopuna iole a kaua.

I ka palepale ana ae o ua mau wahi elemakule nei i ka lau-i a kaawale, ike iho la laua, aohe puaa, aohe nohoi na uala. Ua pau ia mau mea apau i ka nalohia mai loko aku o ka imu. He mau noonoo kaumaha kekahi iloko o laua, a he mau noonoo hauoli nohoi kekahi. Ma kahi o ke kaumaha, oia ka pau loa o na mea apau a laua i hoomakaukau ai na ko laua mau aumakua kalai waa i ka lilo i ka iole, a ko ole hoi ka mea a laua i makemake nui ai, oia ka hiki mai o ka waa o ka hanai a laua a lana iloko o ka muliwai o Wailua. Ma ka aoao hauoli hoi, oia ko laua manao ana, ua pau no ia mau mea a laua i hoomakaukau ai i na kino lau o ka moopuna iole a laua, oia o Kahueloku. Aole no he hewa oia. Hookahi no pilikia o ka lana ole o ka waa o ke kaikaina i kai o Wailua.

Hoi aku la laua nei a loko o kahi pupupu hale, kani ana ka moa kuakahi. "Aue! O ke ao koke ae la no ka paha ia?" i ninau aku ai kahi luahine i kahi kane. Olelo mai la hoi kahi kane: Ke kani mai la hoi ka moa kuakahi. E unoho kaua a kua lua ka moa, alaila, hele au i ka uhuki ai na ka hanai a kaua. Nau nohoi ia e ho-a ae i ka imu. Hele au a hoi mai, ua enaena ka imu ia oe, a, o ke kalua no ia o ka ai.

Ae aku la kahi luahine. I ka wa a kahi elemakule e hoomakaukau ana e hele i ka uhuki ai, ia wa ala mai la o Kawelo, a ike mai la oia i na wahi kupuna e ala aku ana. Pane mai la ia: "He keu ka hoi ka'u a ka moeuhane kupaianaha nui wale. He oiaio paha aole paha. Hele nohoi a he oiaio, ea, he keu aku a kou hauoli ame ko'u makemake maoli. A ina hoi, aohe oiaio o nei moe, alaila, na'u no e kauoha aku ia olua, e hana olua i ka mea e hooko ia ai ko'u makemake.

Ike aku nei hoi paha au i nei waa e kauoia mai ana mai uka mai o ke kuahiwi. O ka poe na lakou i kauo mai, he poe kanaka liilii umiumi loloa. O na umiumi ka hoi o ua poe kanaka liilii nei, ua hihia ae la a puni ka waa, mai mua a hope. O ke ano maoli o nei poe kanaka liilii ma ka'u hoomaopopo aku, he ano iole. Nana aku nei ko'u uhane i ke kauo hele mai o ua poe kanaka iole nei i ua waa nei, a hoolana no i ua waa nei maloko ae nei o ka muliwai. Alaila, kahea mai ana kekahi wahi kanaka, he ano panee iki ae hoi ka nui o kona wahi kino i ko na kanaka iole ˙e ae apau.

E Kaweloleimakua­­e! Eia ko mea walea­­la; he waa! Hoehoe ana o ua, o Kaweloleimakua, i ka mea nanea ana, pa i uka o Wailua, pa i kai o Wailua; hoohaehae ana o Kawelo i ka hoahanau ia Kauahoa.

I ka pau ana no o keia kahea ana mai a ua wahi kanaka nei ia'u, ike aku la kou uhane, e inu awa mai ana, a o ka pu-pu o ko lakou awa, he niu hiwa. Ike hou aku la no au i ua poe kanaka iole nei, e hoonuu mai ana i na poke puaa momona, me ka haupa ana iho o ko lakou mau waha i na uala mapunapuna ono. Hoonuu nui mai la nohoi i na wahi lawalu i'a kumu. He keu nohoi ka momoni wale iho no o kou haae i ka hoonuu mai o ua poe kanaka liilii nei i keia mau mea.

Aole hoi i liuliu ka lakou ai kakahele ano hooioi mai ia'u, o ko lakou nalowale aku la no ia me ka hikiwawe loa apau ka'u ike ana aku ia lakou. Aka, o ka waa a lakou i ko mai ai mai uka mai, ke ike aku nei no au e lana mai ana iloko o ka wai. Ua paele ia nohoi a maikai.

"O kekahi mea ka hoi a'u i lohe aku ai i ua poe kanaka liilii nei e hooho ana i ko lakou mau leo, hookahi nae kanaka nana e kuhea mua ae, alaila, pualu ae la kekahi poe o lakou. A penei kau i lohe aku ai.

Leo hookahi­­Haikuumauma­­e!
Hooho­­Hai kuwa!
Leo hookahi­­Haikuumauma­­e!
Hai ku-huluhulu!
Hai ku-alanawao!
Hooho­­Hai kuwa!
Leo hookahi­­Hai-ku-alanawao!
Hooho like­­Hai kuwa!
Hai ku wa­­huki­­e!
Hai ku wa­­ko­­e!
Hai ku wa­­a mau!
A mau ka eulu!
E huki­­e! Huki!
Kulia! Umia ka hanu!
A lana, ua holo ke akua!

O keia ka'u mau mea o ka ike ana aku nei a i lohe ai ma ka moeuhane, a puoho ae la au. Me ko'u manao loa e hoala aku ia olua. Nolaila, e hele ana au e nana i ka oiaio o nei hoike a ka po ia'u, ame ka oiaio ole hoi.

Pane aku la kahi kahu hanai kane: Aole hoi e waiho ka hele aku o ke anu a ka hau e pa mai nei, a maamaama pono ae. Eia no ka oe i ke aumoe lilo, hoeu no ka hele i ke anu. E kali ke alii a wehewehe ae ka i ao.

O ka wa ia i kani mai ai ka moa kua lua, a kani ana nohoi ka leo o ka a'o. Ke ku ae la no ia o ua Kaweloleimakua nei, a puka ana iwaho. A hala ka moopuna, olelo ae la kahi luahine i kana wahi hapauea kane:

Ua oiaio ka hoike a ka po i ka hanai a kaua. Ua hiki io mai nei ka waa mai uka mai o ka ululaau, a ke lana mai la i ka wai o Wailua. Makepono ka pau ana o ka awa, ka niu, ka puaa, ka i'a ame ka ai i ka moopuna iole a kaua. Eia no ka, oia no kela e hoomahua ana ia kaua i nehinei. O ka ikuumauma no a kaua i lohe ai i nehinehi, oia no ka ka hanai a kaua i lohe ai ma ka moeuhane. E uhaele kaua e hoomakakiu wale i ka hanai a kaua i hele aku la. He waa io paha, he ole paha.

Ia laua nei no a ku ana iwaho o kipaepae iliili, o ka wa ia i lohe ai laua i ke kanikani a koekoele mai o ka hoe o ka waa. A hoomaopopo ae la laua, o ka moopuna no ia, o Kawelo, e ukeuke ana i ka hoe i ka waa.

E ua hiki io mai ka waa o ka hanai a kaua. Aia la ke kani mai la ke kuau hoe a ka lawaia. O ko laua nei hele ia a ku ma kapa muliwai, i nana aku ko laua nei hana, ua nalo ka moopuna i ka ua mea o ka holo o ka waa ia hue hookahi ana no o ka mapuna hoe hookahi a ka moopuna.

"Eia ka ihu o ka waa ke o nei i ka ehuehu o ka wai koieie apiipii o Wailua e hee mai 'la mai uka mai.

Alaila, uhoi mai la laua nei i kauhale. O kahi elemakule nae, kaha aku la ia e hele i kaupapaloi no ka uhuki ai i loaa ka lakou wahi ai oia la, a o kahi luahine hoi loa mai la i ka hale no ka haka ana i ka imu. I kahi elemakule e hele ana, hihia ana kona wawae i kekahi mea ana i manao ai he kowali, a hina iho la ia, huli ke alo iluna.

(Ianuari 29, 1909)

I hapapa iho auanei ka hana o kona mau lima i nei mea i hihia ai kona mau wawae, pa iho la ka umiumi o ka iole. I hoao ae kona hana e ala iluna, he nanai pahee kana mea o ka ike ana, oia no oe o ke kanaka hee puewai i huli ke alo iluna, a e ko ia ana hoi e ke au koieie o ka wai.

Oia nanai wale no ia o ua wahi hapauea nei a hoea ana i ka hale. I hapapa iho kona hana i ka umiumi iole ana i ike ai, aohe loaa ia ia. Nolaila, ala ae la ia a ku iluna. Namunamu iho la ia i ke kupanaha launa ole mai o keia apaia ana ona e ka umiumi iole a nanai ana kona wahi kino palupalu a hoea i ka hale. Pane ae la ua wahi elemakule nei: "Kahaha! O ka mea paha keia i olelo ia ai, e kahiko, he hihia ma'u wale keia i ka umiumi o ka iole? He aha la hoi nei kuia nui. O ka hele aku hoi ia e hoea i kau-papa loi i loaa ona mau wahi oha e kahumu aku ai i nei la, loaa hoi ka ai a ka hanai, o ko'u opea wale ia ana ae nei no ka hoi ia i ka umiumi o ka iole, a huli ana ko'u alo. O kahi mea hilu loa nae, o ko'u hoonanai ia mai nei ia me ke aheahe malie wale no a hoea ana i kau hale nei."

I ko ia nei mau kapuai wawae nohoi a oweowe ana i ke kipaepae iliili o ko lakou wahi pupupu hale, hemo mai ana kana wahi luahine me ke ano pihoihoi nui o kona mau ano apau. Pane mai la ia:

"E wiki mai oe a komo iloko nei o ka hale. Nani ko kaua pomaikai.

"He aha nei pomaikai o kaua, e hoopihoihoi mai nei oe i nei kakahiaka?" wahi a kahi elemakule i ninau aku ai kana wahi hapuea wahine.

He aha mai auanei hoi kau, i pane mai ai kahi luahine me ka hoomau ana mai nohoi i ke kamailio ana. O na kumau umeke hoi paha a ka hanai a kaua, ua hele a piha paa i ka ai. A pela nohoi me ka kaua mau wahi kilu ai, ua piha no i ka ai. Aohe a kaua manao ana ae he kahumu ka kaua o nei la. Ua lawa ka ai.

I hele io aku ka hana o kahi elemakule e nana i na kumau a ka hanai, ua hele a piha paa i ka ai uouo. Huli mai ua wahi elemakule nei a pane mai la i kana wahi luahine:

He mea e hoi ke kupanaha o keia mau mea a kaua e ike nei. Malia ka wau i hihia ai i ka umiumi o ka hanai hookalakupua a kaua, o Kahueloku, ua piha mua na umeke a kakou i ka ai.

Ia kaua nohoi i uhoi mai nei, a hoi loa mai nei oe i kauhale nei, kaha aku nei nohoi au, hele i kau-papaloi a kaua. Aole i liuliu ia hele ana aku au, hihia ana kou mau wawae i kahi mea, a hina au i lalo.

E kuhi ana au, he koali la kou mea o ka hihia ana. I ka hapapa ana iho nae o ko'u mau lima i ka honua, pahee ana na maawe liilii kohu lauoho. Manao loa iho la no au he umiumi iole ko'u mea i hihia ai.

Eia ka, he kaohi keia a ka hanai paee a kaua, aole au e hele i ka uhuki ai, no ko ia la ike ana, ua piha mua na umeke a kakou i ka ai.

O na wahi ko-alaala a ka hanai, ka laua o ka hoomakaukau ana iho, a ku kekahi mau lawalu, a he mau i'a ai-waha hoi kekahi.

Mahiki ae la ka la a kiekie loa ae la, manao laua nei e hoi mai ana ka moopuna e paina, eia nae, aole oia i hoi iki mai, a kahikole wale ka la. Aole no o Kawelo i hoi mai.

Hoi ole hoi ka moopuna a kaua. Ua kahikole ka la, aohe hoi kauhale mai o ua hanai nei a kaua. Ei ae paha i ke ku ana o ka la i ka lolo, i pane aku ai kahi elemakule i ka wahine.

A ku ka la i ka lolo, aole no he hoi mai o ka moopuna. O ka hele ia a malu ka la i na pali. Aole no he hoi mai o ua moopuna nei. Ike iho la ua mau wahi elemakule nei, ua walea loa ka hanai i ka lealea hoehoe waa, a ua pale ka ono a ka ai iaia. Alaila, manao ae la laua i ko laua maha.

Ua hele nohoi a molehulehu, kani ana ka hoe, a nui ana nohoi ka hanu o ka moopuna mawaho o ka hakala o ka hale. A lohe aku la laua nei i ka halulu o kekahi mea i hookuuia iho ma kahi pili kokoke mai i ka hakala o ka hale, a nakeke ana ke ka-liu ame ka hoe o ka waa.

O oe mai la ia, e Kaweloleimakua? i ninau aku ai kahi kupuna kane kahu hanai. Nui mai ana ka leo o ua moopuna nei ma ka pane ana mai.

"I o e­­a! I o­­e­­a!"

Akahi no o Kawelo a pane elike me keia ke ano. Aole loa i lohe iki kona mau kahu hanai keia ano pane leo nui a ka launa ole a ua lei aloha nei a laua, mai kona wa uuku mai a hoea mai ia wa.

Aole i liuliu ma hope iho, komo ana ua moopuna nei iloko o ka hale me na helehelena piha hoihoi a maikai nohoi. Ia wa, ninau mai la kahi kupunawahine: Hoi mai la oe, e Kaweloleimakua, moopuna a Kawelomahamahaia?

Pane no ua moopuna nei me ka leo nui: "I o e­­a! I o e­­a!" Alaila, huli pono aku la ua hookalakupua nei i mua o na kupuna, pa'ipa'i ae la kona mau lima i kona umauma, a ho'iho'i iho la i na lima a kookoo ae la i na puhaka, a hookikiwi aku la ke poo me na kipoohiwi, oia no oe o ka mea e kaha ana i ka nalu, a paha aku la.

PAHA 1 A KAWELO

  1. O Kaweloleimakua nei au,
  2. O Kawelo a Kawelomahamahaia,
  3. O ka i'a kapu nona na hapuna maka,
  4. O ka i'a kanaka ia o Wailuahoano,
  5. E hookookoo ana ka lala hihimanu o ka i'a,
  6. He i'a ia, he kanaka hoi au,
  7. Ho mai i ai na'u na ke kanaka,
  8. Inai pu me ka oopu-poo paa o kai o Wailua.

O ka eleu aku la no ia o na wahi kupuna i na kumau ai me na lawalu i'a ame ka i'a ai-waha. Ia awala lua ana iho o ua Kaweloleimakua nei i ke kumau mua. Pau no ia umeke, pau na lawalu i'a, apau nohoi ka i'a maka, o kona maona ae la no ia. Ua koe okoa he elima mau kumau, aole i pau i ka ai ia e ua Kawelo nei. He mea haohao nui keia na na wahi kahu hanai, oiai, o ka mea mau i ka hanai a laua i na wa mamua aku, e kikeke mau ana oia i na nohona o na umeke eono i kona wa e hoonuu mai ai i ka ono o ka ai-paa.

E hoomanaoia ma keia wahi, aohe hoowali ia o ka ai a Kawelo. O ia mau paakiki no, elike no me ia i peleia ai a wali iluna o ka papa a komo iloko o na umeke. A ua maa loa ko Kauai poe (i ke au kahiko) i ka hoonuu ono ana i keia ano ai, a oia no paha ke kumu i pana olelo ia ai ka poe ai i ka ai paakiki, he poe lakou no Kauai.

Pau no ka ai ana a ua Kawelo nei, hoi aku la ia a ma kona hakala, haule aku la no hiamoe.

Noho iki iho la hoi na wahi elemakule a liuliu, puka aku la laua iwaho e nana pono ai, i na paha o ka waa io no o ua hanai nei a laua kana o ka hoihoi ana mai i kauhale.

He oiaio, ike aku la laua i ka waiho mai o ua waa nei ma kahi kokoke i ka hakala o ka hale. Nana iho la laua nei i ua waa nei a liuliu, kani iho la ke uhu a kahi elemakule kane, a pane ae la ia:

Aohe lua o ka ikaika elike me nei kanaka. O ka pilikua, o ka pili-alo ko ia nei mau hoa hakaka. O ke kaumaha e hiki ole ai i na kauna kanaka elima ke ka'ika'i, ua lilo ia i mea liilii loa i keia kanaka heu ole. Lawa paha a kokala pono ae ko ia nei mau heu, aohe ikaika o Kauai nana e pai ko ia nei poo, a koe paha na hoahanau, oia o Aikanaka ame Kauahoa. Aka, aole no nae i ikeia ua hana ana.

E ka makamaka heluhelu, ke ike ae la no kaua i ka hoomaka o na hana hookalakupua o ka ikaika ame ke oolea i ka mea nona keia moolelo, a pela pu hoi me ko Kawelo hoomaka ana e hoano e i ke ano o kana kamailio ana, oia hoi, ma ka paha oia e pane ai i kahi olelo, ke makemake oia e kamailio. He kakaikahi loa na manawa ana e kamailio maoli ai.

O kekahi mea ano nui au, e ka makamaka heluhelu, e hoomaopopo iho ai, oia ko Kawelo kamailio ana me ka leo nui. A oia paha ka mea i kapa ia ai kanaka o Kauai, he poe kanaka leo nui.

Ano e hoomau kaua, e ka hoa aloha i ka nana ana ma ka iwi kuamoo pololei o ka moolelo.

O ka moe keia o ua Kawelo nei a kani ka moa kuakahi, o kona ala ae la no ia. Hume ka malo auau wai o ke kanaka. O ka puka mai la no ia a loaa ka waa, kau i ke kua, o ka hele aku la no ia a ka muliwai, hoolana ka waa. O ka hana a ua Kawelo nei, oia ka hoehoe i ua waa nei ona. Mai ke kani moa kuakahi a molehulehu e kakelekele ai keia i ua waa nei ona. Pela aku no ua la, a hoea hou mai no ua la, oia no ka ia nei hana. Aia no ko ia nei ai, a hoi keia i ka hale i ka molehulehu ahiahi.

I loko o keia mau la a ua Kaweloleimakua nei e hoehoe ana i ka waa ona mai kai a uka o Wailua mai uka mai nohoi a hoea i kai, ke piha nei na makaikai ma o a ma anei o kela kapa ame keia kapa o Wailua i ka nana i ko ia nei ikaika ma ka hoe. A e hookanikani mau ana nohoi keia poe kanaka i ka uaua ana no kona ikaika, a ua lilo keia i mea nana nui ia e na kanaka.

I kekahi la, ia Kawelo e walea ana no i kana hana maa mau o ka hoehoe i kona waa, ku ana ka hoahanau o Kauahoa ma kapa muliwai, a pa ana kahea ia Kawelo.

"E Kawelo­­e! O wau kekahi e kau iluna o ko waa.

Ua makemake no o Kawelo e kahea aku i ka hoahanau, ia Kauahoa, e kau mai iluna o ka waa elike me kana i noi mai ai, aka, ua komo iho la he manao hookolohe iloko ona, oia hoi, e hoole aku oia i ke noi a ka hoahanau, aia ke kau o ua hoahanau nei iluna o ka waa ma ka ikaika, nolaila, pane aku la ia:

Aia ma ka ikaika ka hoahanau e kau ai iluna o kuu waa. Ina nui kou ikaika, kau oe iluna nei, aka, ikaika ole oe, aohe oe e kau iluna o kuu waa.

Ma ka hoolikelike ana i ka nunui o na kino o ua mau keiki nei, ua oi ae no ko Kauahoa kiekie ame ka nui o kona kino mamua o ko Kawelo. A ma ka hoomaopopo ana, mamuli o ka nui ame ke kiekie o ko Kauahoa kino mamua o ko Kawelo, ua hiki loa ia Kauahoa ke pepehi a eha o Kawelo, ina laua e hakaka ana, aka, ua hoaano no nae o Kawelo e eha ana no o Kauahoa iaia, ina laua e hakaka ana.

No na olelo a Kawelo i hoopuka mai ai ia Kauahoa, aia ma ka ikaika e kau ai oia iluna o ka waa, ua komo iho la ka manao iloko o ua ui nei o Hanalei, e kupapa oia me ka hoahanau me Kawelo, eia nae, ua komo iho la nohoi ka hopo ame ka maka'u iloko ona no Kawelo, no kona nana aku nohoi i ke kaikaina hoahanau, he ui ponununu ke kino, he nunui puipui na lala, he poo nui, he mau onohi maka mohala a piha maka'u ole.

Nolaila, hopohopo iho la o Kauahoa i ka hakaka me Kawelo. A mamua o kona haalele ana iho i kapa muliwai o Wailua, kahi ana e hui pu nei me Kawelo, pane aku la oia i ua kaikaina nei:

He aha la hoi, aua ia nohoi kau mea walea, e Kawelo. E hoi nohoi au a i kou mau kupuna hoike aku au ia laua e imi hoi laua i mea walea na'u. A i loaa hoi ka'u mea walea, a, i hookokoke ae oe ma kahi au e lealea ana me kau mea maikai, eha loa oe iau, e Kawelo poo nui.

(Feberuari 5, 1909)

I ka puka ana o ka hua kuamuamu a Kauahoa ia Kawelo, i ke poo nui, aole i kana mai ka huhu o Kawelo. O kona manawa koke no ia i lele aku ai mai luna aku o ka waa, e kii e hakaka ia Kauahoa, eia nae, kapeke e kana hehi ana iluna o ka waa, a hakalia loa kona kau ana i kula. Aia hoi o Kauahoa ke holokiki la me ka mama loa.

I ke ala ana ae o Kawelo a ku iluna, namunamu iho la oia ia ia iho. O ua koa ikaika ole nohoi la. Ao ke koa, ao ka holo. Ke holo la ka hoi e holo ai ua ikaika ole.

Ke ike nei kaua, e ka makamaka heluhelu, ma keia mokuna II o nei Moolelo i kekahi mau hana aiwaiwa a kaeaea nohoi a ka mea nona keia moolelo. A mamua o ko kaua hooki ana i keia Mokuna, e kamailio iki kaua no Kamalamala ame ko laua mau kaikuana.

Ua nui o Kamalama i keia wa a Kawelo e hoehoe waa nei i Wailua. Ke ao nei nohoi kona mau kupuna a mau kahu hanai ia ia i ka ikaika ame ke koa. He kuikui, he mokomoko, he lonomaka ihe, he kaa laau, he ha'iha'i, a pela aku na hana a Kamalama e a'o nei ia mau la, a pela no me ko laua mau kaikuaana, oia o Kawelohea ame Kawelolauhuki.

Kuku'i mai la ke kaulana o ua mau kaikuaana nei o Kaweloleimakua i ka ikaika i ke koa ame ke akamai i ke kaa laau. Kaulana pu mai la nohoi o Kamalama ma ia mau haawina no apau. A no ka mea nona keia moolelo o ka hoe waa kona mea i kaulana no ke oolea ame ka ikaika.

Mokuna III