Ka Moolelo Hiwahiwa o Kawelo : Mokuna I

KUOKOA HOME RULA
Ka Hiwahiwa a ka Lahui
___________________________________________________________________________

POALIMA, IANUARI 1, 1909


Ka Moolelo Hiwahiwa

KAWELO

Ka Hiapa'iole a ka Ikaika, ka Mea Nana i Hoohaahaa

ke Oolea o Kauahoa, ka Ui o Hanalei;

O KA MEA NANA KA LAAU KAULANA O KUIKAA,

A NANA KA WAHINE HOOLEI IKOI O

KANEWAHINEIKIAOHA

Ke haawi mua aku nei ka mea kakau o keia moolelo i kona Aloha Makahiki Hou i na makamaka ame na hoaloha o KA HIWAHIWA A KA LAHUI, mamua o kona waiho ana aku i mua o lakou he mau olelo hoakaka pokole no ka mea e pili ana i keia moolelo.E hooponopono ana ka mea kakau i ke kuauhau pili i na Kawelo i ikeia he poe Moi a he poe alii no Kauai; a ma ia ano e hoopauia ai kekahi mau kuhihewa i komo ma ka moolelo mua o Kawelo i hoopukaia ai e Mr. S. N. Haleole ma loko o ka nupepa KA HOKU O KA PAKIPIKA, i kupono ai i ke kuauhau oiaio o ua poe Kawelo nei elike me na mea i loaa i ka mea kakau ma loko o na mookuauhau alii o Kauai.

E komo ana ma keia hookaau hou ana o nei moolelo kaulana o Kawelo, he mahele hou, oia ke kaikuaana iole o Kawelo ame Kamalama. A pela nohoi me kekahi mau mahele ano nui e ae e mikolololehua ai ka hoonuu ana iho o ka moolelo, oia no oe o ka pauku waena o ua anae i hele a pala-ka-he ka ai o Maka'ukiu i ka ua mea o ka nui o ka momona.

HOOULUMAHIEHIE-I-KA-ONI-MALIE-A-PUA-LILIA-LANA-I-KA-WAI.

Mokuna I.
KE KUAUHAU O KAWELO.

O ke kumu i loaa mai ai na Kawelo apau i ikeia ma Kauai, ka aina nona ka mahaloia ana

"Maikai Kauai; hemolele i ka malie,
Kupu kelakela ke poo o Waialeale,

oia no o Kawelomahamahaia, keiki a Kamakapu (k) me Pawahine. A o keia Kawelo hoi ka mea nona ke mele kaulana loa i kapaia o "Kahiukakuakapu o Kawelo," i hooholoia penei:

Kahiukakuakapu o Kawelo,
O na mahamaha o Kawelo maha i'a,
O na maha i'a ia o Kawelomahamahaia,
He kanaka o Kawelo, he i'a;
He kanaka ia i kupu na oho i ka lae,
O ke amio, ka mio o ka i'a kapu,
Nolaila ka unahi makoe alii,
Kawelo hi'u i'a, o ka unahi kala kua,
I ke kala-kua i ka api maha o ka i'a,
O na hapuna maka o ka i'a kapu,
Inu a mahuna ka i'a i ka awa,
He i'a no, he kanaka kekahi kino,
O ua kino kanaka la o ke awa koo,
E kookoo ana i Wailuahoano."

O keia Kawelo, he Moi nui oia no Kauai, oiai he moopuna ponoi oia na Kahakumakalina. Noho aku nei keia Kawelomahamahaia i kana wahine, o Kapohina-okalani, hanau mai la na laua o Kawelomakualua, Kaweloikiakoo me Kooakapoko, he poe keikikane keia; a o na kaikamahine o Kaawihiokalani, Kaenakuokalani, Kawelolauhuki ame Malaiakalani. O Kaweloikiakoo me Kooakapoko, he mau muli laua no Malaiakalani. A ua hoihoi nae ka mea kakau moolelo ia laua ma ka puulu hanau keikikane a Kawelomahamahai'a me Kapohinaokalani, elike me ia i hoikeia ae la.

I ka wa e ola ana o Kawelomahamahaia, ma kona mau la e noho alii ana no Kauai, ua hana oia i na hana e laupa'i nui ai na kanaka maluna o ka aina, mamuli o kona nana ana i ke kanaka nui ame ke kanaka iki; ke kanaka ulakolako o ka noho ana ame ke kanaka hemahema a nele o ka noho ana. Ua hoomahuahua aku oia i na aina o na alii eleu a mikiala ma ka hana; a o na alii palaualelo a makemake ole i ka hana, ua pa'i aku la oia i kekahi mau lihi pepeiao o ko lakou mau aina, a haawi ae la no na makaainana nele aina, a makemake hoi e hooulu i na mea e waiwai ai ka aina, e ola ai ka noho ana o ke kane ame ka wahine ame ka laua mau keiki. Nolaila, ua ulu nui ka lahui kanaka a nui nohoi ke kuonoono maluna o ka aina mai o a o. Ua maluhia nohoi ka aina, oiai ua lako na mea apau e pono ai ka noho ana.

Ua nui ke aloha o na alii ame na makaainana i ko lakou Moi, a ma kona wa i make ai, ua hoomana maoliia oia ma ke ano i akua. A ua oleloia, ua lilo oia i kino i'a, oia hoi, he mano. A oia no ka mano alii kiai o ka mokupuni o Kauai. Eia i kekahi poe e ola nei i keia wa, e malama ia nei kona kino i'a, ma ke ano kino pohaku maoli.

Ua ike ka mea e kakau nei i keia moolelo i kekahi pohaku uuku ekolu paha iniha ka loa. He i'a maoli no kona ano apau. Ke kua-la no o ka i'a; ka opu no o ka i'a; ka hi'u no o ka i'a; ka waha no o ka i'a; a o na ano no apau o ka i'a. Hookahi aoao ulaula o keia wahi pohaku kupanaha, a hookahi aoao eleele.

No keia kino i'a o Kawelomahamahaia, ke mele i hoike ia ae la e ka mea kakau. Ua olelo ia o kekahi mahele keia o ka pule o ua i'a alii nei o Kauai o "Manokalanipo"

Mahope aku o ka hala ana aku o Kawelomahamahaia i ka make, ua noho ae la kana keiki hiapo o Kawelomakualua. O kana wahine, oia no o Kaawihiokalani. Na laua mai hoi, hanau mai o Kawelo Aikanaka, ame Kawelo-Peekoa he mau mahoe. O Kawelo Aikanaka, oia hoi, o Aikanaka, ke alii a Moi Aimoku o Kauai i lilo aku ai o Kauahoa ka "Ui o Hanalei" i pukaua nui, oia ka Aikanaka alii i holoholo pu ai me Kaweloleimakua, ka mea nona keia moolelo.

O Kaweloleimakua, i kapaia i kahi wa, o Kawelo-a-Maihuna, ke koa kaulana hoi a keia moolelo e hooulumahiehie aku ai i na kini makamaka heluhelu o KA HIWAHIWA A KA LAHUI, oia ke keiki a Malaiakalani, kaikuahine muli loa o Kaweloma-kualua, ame kekahi alii koikoi o Hanamaulu, o Maihuna ka inoa. A oia no ka mea i kaheaia ai ka mea nona nei moolelo o Kawelo-a-Maihuna.

A penei nae ka hanau ana o keia hanauna a Maihuna ame Malaiakalani. I na la mua o ko laua noho hoao ana a'e, he kane a he wahine, ua hapai iho la o Malaiakalani. Aole i kana mai ka hauoli o ua mau alii nei no keia pomaikai i loaa mai ia laua. I ka hele ana nohoi o nei opu hapai o Malaiakalani a hiki i ka puni ana, hanau mai la oia i ua opu nei ona. I ka hemo ana mai nae o ua keiki nei, he alualu wale no. Aohe wahi ano o ke kanaka.

No nei hanau eepa ana o ua kaikuahine alii nei o ka Moi Kawelomakualua i keia alualu, aole nohoi i kana mai o ka paki liilii o na waimaka o Maihuna, no ke aloha i ka wahine, no keia hanau eepa a hoomanaonao nohoi i loaa i ka wahine o kona mau la heu ole.

I ka hana ana o ke kahu alii pale keiki i kana hana apau, wahi ae la i ka alualu a paa i ke kapa mahuna, alaila, lalau mai la ke alii kane i ua puolo nei a paa i kona lima. Me na waimaka walohia no e hiolo ana mai kona mau maka iho, nee aku la a ma ke poo o ka wahine e moe la i na nipoa koikoi a ehaeha nohoi a nei mea he hanau keiki, alaila, pane iho la ia:

"Auhea oe, e ka wahine, eia ke keiki a kaua la he alualu wale no. Aloha wale no ka hoi oe, e ka wahine, i ka hoomanawanui ana i ka eha o ka hapai ana i nei alualu. Kai no paha hoi, he kanaka keia, eia ka, he puolo manaonao na kaua: E kiola paha nei mea ino, e kanu aku a nalo iloko o ka lepo. I mea hoomanaonao aha keia a kaua e hauoli aku ai?"

I lawa apau kela mau olelo a Maihuna, o ka haluku iho la no ia o kekahi ku-a-ua nui a ka launa ole, olapa ka uwila a nakulu paapaaina ana ka leo o ka hekili. Hu'e ka wai kea me ka wai ula i ka moana. He wa pokole wale no nae hoi ia kapekupeku ana iho a ka ua, ka uwila ame ka hekili, o ka malie ae la no ia. Ia manawa, pane ae la o Malaiakalani i ke kane:

"Auhea oe, e ke kane, alia kaua e hoonalo e aku i kena eepa a kaua, aia a hoea mai kuu mau wahi kahu hanai. E hoouna aku oe i elele e kii ia laua i Hanalei me ia ohana o kakou no ka hanau nohoi o ka opu oia wahine au. Nolaila, e hookomo aku oe i ka puolo, me ka wili hou iho nae hoi a paa i kapa mawaho iloko o kekahi umeke pohue hou a kaua. E uhi oe a paa ka umeke i kekahi ahu manu uuku o kaua; alaila, pu ae nohoi ke koko a paa mawaho, a hoopaa aku ka pu o ke koko i kaupoku o ka hale."

Ua hooko aku la o Maihuna i ke kauoha a ka wahine. Ua hoounaia ke kukini e kii i na kahu hanai o ke aliiwahine i Hanalei i ka hale o ke aliiwahine o Kaenakuokalani me kana kane o Mahamoku, kahi hoi a na wahi kahu hanai o Malaiakalani i kii ia mai ai e hele aku, ua hanau iho la ia aliiwahine he keikikane.

Hoike aku la ke kukini i ua mau wahi elemakule nei i hoouna ia aku oia e ke alii, e Maihuna, no ke kii ana aku ia laua e hoi laua i Hanamaulu, ua hanau o Malaiakalani, ka hanai a laua. "Nolaila, na olua no olua e hoi ae, eia au ke hoi nei," i pane hope aku ai ua wahi kukini nei, a haalele aku la ia Hanalei.

O na wahi elemakule hoi, hoike ae la laua i ka lohe i ke alo alii o Kaenakuokalani me Mahamoku no ka hanau ana o Malaiakalani. Nolaila, uhoi mai la ua mau wahi elemakule nei, a puka nohoi ka hoku Kauopae, hiki laua nei i ka laula o Kapaa, mai laila aku laua nei, hoea i Wailua, kahi e noho ana ka hanai Moi a laua. Aole laua nei i kapa kauhale. Au aku la laua nei i ka muliwai o Wailua a pae ma kela aoao. Ke alamiki wale ala kahi luahine me ka hoomanawanui i ka maopa, a o kahi elemakule nohoi ke kaukoe nei no, me kahi mamaka ukana o laua.

O ka hele ia a mahiki kahi la maluna ae o ka ilikai, hoea ana laua nei i ka hale o na hanai. Ea aku laua nei, aole i ala ae na hanai. E uhiamoe ana no. Hookunukunu iho la kahi elemakule kane. A ke pau hoi kana kunu ana; pai ae la hoi kahi luahine i ka hoe, e hoi ai; elike me ka mea mau i ka poe i maloeloe a kani ka hoe.

(Ianuari 8, 1909)

Ua lohe mai la o Malaiakalani i keia kunu ame ka hoe mawaho o ka hale. A onoonou aku la ka hoala ana a kona puupuu lima i ke kane, me ka olelo ana aku:

"Ei neie! E ia nei hoi! Ua hoea mai la na wahi elemakule. O laua kela e kunukunu mai la a e kani mai la ka hoe mawaho o ka hale. E ala aku oe a wehe aku i ka palulu o ko kaua hale, i komo mai hoi laua ala."

Ala ae la o Maihuna, kolo aku la a loaa ka palulu o ka puka, olepe ae la a hamama ka puka. Kahea mai la oia i na wahi elemakule: "O olua mai la ia! Kupakupa no nae ka olua huakai o ka hoi ana mai nei o ka loa ame ke anu o ka po. Heaha ka hu-ha o kahi alii?"

Komo aku la ua mau wahi elemakule nei a noho iho la. Ua ala mai la nohoi o Malaiakalani. Alaila, olelo aku la kahi elemakule i ka hanai:

Hai ae nei ka elele a olua i hoouna ae nei, ua hanau ia ko opu.

"Ae. I nehinei no kuu hanau ana," wahi a Malaiakialani i pane mai ai, ma ka hoomau ana nohoi i ka olelo ana mai, "He opu auanei keia ou, he ano e! He alualu ke keiki o ka hanau ana mai. Mea nohoi ke alii nei e kiola a e kanu iloko o ka lepo i ua alualu nei, na'u hoi ka ka ua wale aku no, e malamaia ua alualu nei a ike olua. He pono paha nei alualu; he hewa paha?"

"Auhea ua keiki alualu nei au? i ninau aku ai kahi elemakule.

"Ua kauia e ke alii nei la, iluna o kaupoku, iloko o kekahi umeke, wahi a Malaiakalani.

I kela wa i huli like ae ai ko lakou mau maka apau i kaupoku. Ke ike aku la no lakou i ka ula punohu mai o kekahi mea, iluna o kaupoku, kokoke i ka pou-o-manu (oia ka pouwaena o ka hale).

"O kela no e ula mai la, oia no ua puolo alualu nei, i pane hou mai ai o Malaiakalani i na wahi kahu hanai.

I ka lalau ana ae hoi keia o Maihuna ma kahi o ka punohu ula a lakou apau e ike ana, me ka manaoio nohoi o Maihuna o ka umeke no ia i hahaoia ai ka alualu, a o ka ahu-ula no ia e weo mai ana. I apo ae auanei kana hana i ua mea ulaula nei, hala ana kona lima. Aohe mea i loaa ae a i pa ae nohoi i kona lima. Hoao hou no oia, like no ka nele. Ekolu, a pau kauna o kana hilikau ana ae o kona lima, aohe no he umeke i pa ae iaia. Alaila, huli iho la ia a kamailio iho la i ka wahine:

"Aohe ka ipu alualu a kaua. He mea ula okoa wale no keia e punohu nei maanei. Ea, he keu ke kupanaha o nei nalowale ana o nei puolo a'u i hana ai a paa; aia a he lima kanaka maoli ka mea nana e wehe ae, alaila, hemo. Me he mea la, ua aihue maoli ia keia puolo alualu ame na mea apau i pili iaia. He kupanaha keia nalowale ana o nei paa a'u i nakii ai a paa."

A pau ke kamailio ana mai a Maihuna i kana mau olelo, ia wa i kani iho ai ke uhu a kahi elemakule a pela no me kahi luahine, alaila, ukulou iho la na poo o ua mau wahi elemakule nei ilalo, a liuliu ea ae la ko laua mau poo i ka wa hookahi iluna. O kahi elemakule kai pane mua aku imua o na hanai:

"Auhea olua, e na alii a maua, e ku au i kuu pule. E hoolono oukou i ka mea nona ka leo a oukou e lohe mua ai; a ina aole hoi e loheia ka leo o kahi mea, alaila, o ka mea hoi a ko oukou mau lihilihi maka e ike ai ma loko nei o ka hale, a ma ka puka o ka hale. E hoike mai oukou ia mea ke amama ka pule."

O ka manawa no ia i kapeke iho ai ka pule a ua wahi elemakule nei. "Hoolohe aku ia kulu-ke-oe, oia nohoi oe o ka ua kapekupeku o Hanalei, ke kawewe iluna o ka lau nae aala o ka Mokihana.

O ka hele ia o ka pule a ua wahi elemakule nei a like a like, o ke ku'i iho la no ia o ka hekili. Akahi pohaku, alua pohaku, akolu pohaku; pau kauna o ka pohaku, hoea ua wahi elemakule nei i ke oki hope o kana pule.

Ia nee ana aku o ka pule ma ia wahi aku, ku ana ke anuenue mawaho o ka puka. Oia hele nohoi a kokoe e amama ka pule a ua wahi elemakule nei, kani ana ka leo o ka elepaio; a o ka amama ae la no ia o ka pule.

"Amama. Ua noa!
Elieli kapu. Elieli noa!
Ua noa hoi. Ua loaa ka olelo.

Alaila, huli ae la ua wahi elemakule nei a olelo aku la i na hanai: "Auhea olua. Aohe o na mea i loheia e ko kakou mau pepeiao, ka olua e hoike mai ai. O na mea a ko'u mau maka i ike ole ai i ko'u wa e pule ana, oia ka olua e hoike mai ai ia'u. Ua lohe au i ka leo o ka hekili; ua lohe au i ka leo o ka elepaio. Nolaila, he aha na mea i ike ia e ko olua mau maka?"

Pane mai la hoi o Maihuna ia wa, "Eia na mea i ikeia aku nei e maua. He uwila ame ke anuenue

"Mahea kahi i ku ai ke anuenue?" i ninau aku ai ua wahi elemakule nei.

"Ma ka puka ponoi nei no o ka hale," wahi a Maihuna.

Ia wa i kulou iho ai ke poo o ua wahi elemakule nei, a liuliu nohoi ke kulou ana, ala ae la ia iluna. Alaila, pane aku la ia:

"O ke anuenue koko a Makalii, o ka elepaio pao huewai, o ka uwila a i ka lani o mumu, o wawa o kupinai i ka leo o Kane i ka lani. He keiki ka Malaiakalani he iole. O ka iole ia nana i akiaki koko a Makalii. O ka elepaio ia nana e pao ka huewai a ke kanaka. O ka iole ia o Haloa ka waa; o Laukapalili ka pea. o mumu, o wawa, o kupinai ka leo ikua o ka hekili i ka lani, o wi, o uwiuwi ka leo o ka iole i ka honua. Eia la he iole alii, ka alualu a Malaiakalani. Ua hanau alualu, a ua hanau iole kanaka, ke alii."

I ka pau ana no o keia mau huaolelo a ua wahi kahu hanai kane nei o Malaiakalani, uwi-uwi ana ka leo o ka iole maluna pono iho o kaupoku o ka hale.

Ke ike nei oe, e ka makamaka heluhelu, i ka hanau ana o Malaiakalani (w) i ke kaikuaana iole o Kawelo ame kona mau hoahanau apau. Aia ma keia hope aku nei e ike ai kaua i na hana hookalakupua a nei iole. O ka inoa kupua o keia eueu kupaianaha o Kauai, oia no o Kahueloku.

Noho hou aku la no o Maihuna ma, a hapai ae la o Malaiakalani, hanau mai la he keikikane, a o kona inoa o Kawelohea. Mahope aku o keia keiki, he keikikane hou no. A kapa aku la o Malaiakalani maluna o nei keiki i ka inoa o kekahi kaikuaana ona, oia o Kawelolauhuki, ke kupuna wahine hoi o Kualii, Moi o Oahu nei.

No ke aloha o Malaiakalani i ke kaikuaana ia Kawelolauhuki i lilo mai i Oahu nei ma ke ano he wahine hoao kapu na Kahoowahaokalani, nolaila, hea ai oia i kela inoa i ka lua o kana mau keikikane.

Mahope aku o keia keiki, hanau mai la he kaikamahine, a kapaia kona inoa o Kaenakuokalani, ma o ka inoa ala o kekahi kaikuaana o Malaiakalani e noho la me Mahamoku i ka limu ka kanaka o Manuakepa.

Alaila, hanau aku la ka mea nona keia moolelo. Ua kapaia kona inoa o Kaweloleimakua, a o Kawelo-a-Maihunaalii nohoi. O ka la i hanau ai o Kaweloleimakua ma Hanamaulu, oia no ka la i hanau ai na keiki mahoe a Kawelomakualua, Moi o Kauai, me kana wahine, o Kaawihiokalani, kona kaikuahine ponoi nohoi, ma Wailua. O nei mau keiki mahoe, oia o Kawelo-Aikanaka ame Kawelo-a-Peekoa. O keia pu nohoi ka la i hanau ai o Kauahoa, ka Ui o Hanalei, mai ka puhaka mai o Kaenakuokalani. Hookahi ia i hanau ai na Kawelo ekolu ame Kauahoa.

Mahope aku o Kaweloleimakua, hanau aku la o Ka-malama.

A e hoomaopopoia hoi, e na makamaka heluhelu, o Kaweloleimakua, oia no o Kawelo, a o Hanamaulu kona aina hanau. O Kawelo Aikanaka no Wailua ia, a o Kauahoa hoi ko Hanalei.

Ma muli hoi o ka makemake o Kawelomakualua, ka Moi, ia Kawelo, ke keiki a Malaiakalani, kona kaikuahine muli loa, a pela hoi me Kauahoa, keiki a Kaenakuokalani, kekahi nohoi o kona mau kaikuahine, e hoi mai laua a noho kokoke ma kona alo alii e noho ana ma Wailua, i hoa holoholo na kana mau mahoe alii, oia o Aikanaka ame Kawelo-a-Peekoa, oia ke kumu o ka hui ame ka noho pu ana o ka mea nona keia moolelo ame Kauahoa ma Wailua. Eia nae ma ka wa keia i nunui loa ai keia poe keiki apau.

Maanei, e kuu makamaka heluhelu, e hooki ai kaua i ka nana ana i ka mookuauhau o Kawelo, ka mea nona keia moolelo. Ke ike nei nae oe, he hoahanau o Aikanaka, ka mea i kapaia "Ka Ui o Hanalei" no Kaweloleimakua, ka mea nona keia moolelo. E hoomaka ana ko kaua nana ana i ko Kawelo hanauia ana mai ame na hana o kona mau la opio.

Mokuna II