HE MOOLELO NO KAMAPUAA
Helu 1.
Ma ka mookuauhau no Kamapuaa a loaa mai oia; oia keia e hoikeia aku nei, i mea e ikeia ai kona ano kupanaha, a me kona ikaika ma ke kaua ana, a me ke ano e o kona kino, a me kana mau hana. O keia kanaka, ua hoomana ia no i akua e ko Hawaii nei poe; aka, aole ou manao lana, ua ku like loa ka poe kuauhau a pau e noho mai nei, aole no hoi akaka ka mea pololei loa; no ka mea, aole hookahi o lakou mea e ola ana, i ike i na mea i hanaia ia wa, aole no hoi o lakou mea i kakau buke mookuauhau nana, a waiho mai na kana mau pua; no ka mea, he pono paanau wale no, a nalowale iho.
O Kanananuunuikumamao ke kane, no Waihee, Maui, o Humahuma ka wahine, no Kuaihelani, mai Kahiki mai, a hanau mai ka laua keiki o Kamauluaniho he wahine, hanai ia ihola ia mauka o Waihee, he mau kahu okoa no, a nui oia a wahine maikai, hoomoe ae la o Humahuma i kana kane me ke kaikamahine a laua, i mea nona e kaawale ai, a e hoi oia i Kahiki; i ka ike ana ona ua moe ae la laua, o kona manawa no ia i ai; ia laua i moe ai, hanau mai ka laua keiki o Hina, he wahine, hoohiki iho la o Kamauluaniho i wahine na Olopana, ke alii o Oahu nei; i ka hanai ana a nui oia a wahine maikai, holo mai la laua i Oahu nei, e hooiaio i kona hoohiki ana i kana kaikamahine i wahine na Olopana, elua hoi kanaka i alo pu mai ia laua maluna o ka waa, a pae lakou ma Pahonu, i Waimanalo, ua kapu hoi o Oahu nei, no ke kukulu Heiau a Olopana, (o Kawaewae ka inoa o ua Heiau la,) hea aku la na kanaka o uka nei, ua kapu o Oahu nei, aohe waa holo mai; o kekahi kanaka hoi, holo aku la e hai ia Olopana, aia no ia ma Kaneohe, a hiki aku la oia, hai aku la, He waa hoi paha mai Maui mai, elua kane, elua wahine, he mau wahine maikai. Pane aku la ke alii, o hoi, o na kane make iho, o na wahine e lawe mai, no kona lohe ana he mau wahine maikai, i wahine na kona kaikaina na Kahikiula, hoi mai la oia a make iho la na kane, a lawe ia aku la laua nei, a hiki i ke alii, ninau maila, Heaha ke kumu o ko olua holo ana mai i Oahu nei? Pane aku la o Kamauluaniho, Ua hoohiki wau i kau kaikamahine nei la, i wahine nau; nana ae la o Olopana, he wahine maikai io no, pane mai oia, aiae kana kane o kuu kaikaina, ae aku la no o Kamauluaniho.
I ke akaka ana ae la o Kahikiula ke kane a Hina, mamuli o ka hoomoe a Olopana, hoihoi ia ae la lakou nei i Kaluanui e noho ai; aka, aole i pono ia i ko HIna manao, no ka mea, aole i ko ka hoohiki a kona makuahine, nolaila, aole noho pono oia me Kahikiula, a lohe o Kamauluaniho i keia pono ole, huhu aku la oia ia Hina, me ka manao no Hina ka hewa, pane mai la oia i kona makuahine me ka pololei, aole keia o Olopana, ka mea au i hoohiki ai nau o kau kane ia, i mai la o Kamauluaniho, ua pono oe, a ua hewa wau; aka, ua pono no, no ka mea, na Olopana keia hoomoe o kau kane keia, a o kona kaikaina ponoi no hoi keia, a me ia olelo a Kamauluaniho pela, moe iho la laua, a hanau maila he mau kaikamahine o Keaokiikii, a me Keaokauikalaeomakahaloa, a make no laua, hanau mai la o Kaikihanuakele, he kane ia.
Noho iho la o Olopana, a aloha mai la i kona kaikaina ia Kahikiula, hele aku la oia e ike, moe ae la oia me Hina, hanau mai la o Kekeleiaiku, noho hou ae la no o Kahikiula ma, hanau mai la o Kamapuaa; aole nae oia i hanau kino kanaka, he ano kaula kona, hoowahawaha iho la kona mau makua; aka, o Kamauluaniho a me Kekeleiaiku, kekahi kaikuaana, ua malama no laua ia ia maloko o ke kuahu, ma ke ano he hoomana no ka hana ana, a ma ia hope iho, lilo ae la oia i puaa, aole nae mea i ike, o Kamauluaniho wale no.
I ka wa i hele ai o Hina, oia kona makuahine e auau, ua ike e ae la no ua puaa nei, pii e aku la oia mai ke kuahu aku a hiki i Oilowai, o kona pani iho la no ia, hoi ka wai iuka, aohe wai ona e auau ai, hele huli aku la oia a loaa kahi ana i pani ai, noho iho la oia ma kapa wai. Oli mai la ua keiki puaa nei, me he kanaka la e hoike mai ana i kona makuahine, he keiki puaa oia nana.
Eia Kamauluaniho,
Hoopuka i ke ao malama,
Hanau o Hina, he kanaka,
Oia o Kekeleiaiku,
Keiki a Kahikiula,
I noho i ka uka o Oilowai,
Kahea i ka makuahine,
Ua ao e, ua ao e, ua malamalama,
Kalia aku ana i ka hoku hiki kakahiaka,
E kau iluna o Hihimanu,
He po okoa wale no keia,
Ua kau holo wi ka malama,
Ua pua hilo e ka makani,
Hina ka puu kanahele,
I ka lua i Pohakueaea nei la-e,
Eia hoi, eia hoi au he keiki puaa,
A olua i kola ai,
A olua i haalele ai,
Eia hoi au he kuaua makani,
E pa mai ana maluna o Hanakaumalu,
Puluhu kai, lai Kahiki akea,
Ku lua na Opua noho uka,
I uka kaua e noho ai,
I ka mahele o Kaliuwaa,
Ke ka ia la hoi ka wai,
E ka puaa inu wai ino,
Hoehaa hoi kou inoa-e.
S. W. KAHIOLO.
Kalihi, Oahu, Iune 22, 1861.