HE KAAO
-NO-
KAHAOKAMOKU.
HELU 1.
E KAMAILIO ANA KAKOU, AOLE no nae e like ana, no ka mea he mana okoa no ka kekahi, a pela no hoi kau, he mea mau no ia ma na Kaao a pau e waiho nei, aole i kuikahi ma ka pololei wale no.
O Kualii ke Alii o Kauai, a o Kaha-okamoku kana aikane, ka mea hoi nona keia Kaao a kakou e olelo nei, he aikane oia mai kona wa pokeo mai a kanaka makua, a ma ia hope iho, make aku la na makua o Kualii, hooili ae la i ka noho alii a pau maluna o ka laua keiki, (oia hoi o Kualii,) a ma keia waiwai nui i loaa ia ia, hookahi no mea nui i kona manao o kana aikane, oia ke poo maluna o na mea a pau, ka make, ke ola, ka huihui-haku a me ka pala-pilau. I kekahi manawa ma ia hope mai, manao iho la ia e hele e huli i aina kaawale nona, ua pono ole hoi ia mea imua o Kualii, no kona hele ana, a haalele hoi i ka pili a laua, me kona olelo i ke aikane ana, penei: Ka! heaha kau mea e hele ai, a e haalele mai ana ka oe iau, no ka mea, o oe hookahi wale no ka mea nui i kou manao e noho nei, kainoa a ike oe i kou hewa, alaila, kuleana pono ka hele? E noho ia no la hoi paha i ka aua mai o Kualii ma, ina no la hoi paha aole e pio ka oe ahi, a no kona koi paakiki loa, ua ae aku no o Kualii, me ke kaumaha nae o kona manao, no ka mea, ua lilo o Kaha-okamoku, he ipo aloha na Kualii.
Ia wa, hoomakaukau iho la o Kualii he kanaha waa me na kanaka, a hoomakau-kau ia ka ai, ka ia, a me na mea e pau e pono ai ka huakaihele a kana aikane. A makaukau na mea a pau, a ma ke kau, (oia paha ka pili o ke aumoe,) haalele lakou ia Kauai, a ma ka ehu o ke kakahiaka, i ka moana lakou o Kaieiewaho, a e kokoke ana e ike lea ia mai o Waianae, a ma ka ehu awakea, e kupono ana ka la i ka lolo, pilipili aina loa mai la lakou i ka ulu nui o Poka-i, aole nae lakou i pae ae malaila, ua holo loa mai no lakou. E waiho pahupu kakou no ko lakou wahi i pae ai, i ike ai kakou i ko lakou komo ana iloko o ka hale o ka pilikia.
NO HANAUMOE A ME MALIMALI
He mau wahi akua keia, aia ko laua wahi e noho ai ma ka Lae o Kaena, o ka laua hana, o ka nana i ka waa holo mai o Kauai, a ina laua e ike, alaila, hai aku i ka nui o na akua, a o laua no hoi na luna o kini o ke akua, ka pukui o ke akua, i ko laua ike ana i na waa i ka holo mai i ka moana, holo kaapuni ae la o Hanaumoe ia Oahu nei a puni, e hai ai i ka nui o na akua o lakou, ninau mai la kekahi poe akua, Nui nae paha ka ai? Ae, he ai ai, he ai kiola, he ai uhauha, he ai hoomaunauna, ai a koe, a waiho no kekahi la aku. Olioli iho la ka nui o ke akua, no ka lohe ana aku i ka ia nei mau olelo, me ko lakou olelo mai, Ola ka noho ana o keia la pololi. Maanei, e hui ka olelo ana no na mailihini a me na wahi akua.
I na waa no a kaalo ana makai o Kou, (o Honolulu,) ka inoa i keia wa, ku ana ua mau wahi akua nei mauka, kahea ana, E! ao e pae ka waa o ke Alii iuka nei, he wahi ai no, he ia no, he kapa no, he hale no, he moena no, hooluolu a maha ka luhi o na maka, alaila holo. Olelo ae la o Kaneopa i ka poe hoe waa, E kahea aku oukou, aole e pae na waa o ke Alii iuka, he awa ino, mamuli nahaha. Ka na wahi akua mau olelo maalea, Aoe e nahaha, i hakalia no i ka ihu o na waa la, a kau mai i ka maloo nei, na lakou no e holo a komo iloko o ka halau. Ua oiaio keia olelo a na wahi akua, a no keia olelo a ua mau wahi akua nei, pae mai la na waa, aole hookahi o lakou mea i lele i lalo, oia holo no o na waa a komo ana iloko o ka halau waiho waa; hele aku la ua mau wahi akua nei a kamailio pu, ninau mai la hoi ko Kauai poe, Auhea ka hoi ka nui o kanaka o keia wahi? Ka olelo maalea a na wahi akua, Aia i ka hana a ke Alii o makou. Aia i hea ka hana? wahi a na malihini, Aia i Koolau kekahi poe, a aia ma Ewa aku nei kekahi poe. A hea hoi mai? wahi a na malihini, A hea la? wahi a ua mau wahi akua nei. Oiaio ka hoi!
E na hoa, ua makaukau lakou nei e iho i o Milu la, a hookau mai la ke ano o ke ahiahi, ia wa paina ihola lakou a pau ka ai ana, a uhi mai la ka malu o ka poeleele, haule aku la no hoi moe, no ka luhi no hoi paha kekahi i ke ala, oia no hoi ka mea i ala ole ai, a i ua mau wahi akua nei no paha ka ike o ka moe o na malihini iloko o ka hale. Kahea ana laua nei, Moe e-a! A lohe o Kaneopa no keia leo kahea, ala ae la ia noho iluna, kahea hou ana no ua mau wahi akua nei, o ka lua ia o ke kahea ana, a lohe hoi o Kaneopa, a hoole mai la oia, Ao i moe, ke ala aku nei no, ka wahine papakahi, papalua, papakolu, papaha, papalima, papaono, papahiku, papaiwa, papaumi, umi hoi na ke Alii o makou, na Kahaokamoku, keu wale aku hoi makou na kanaka.
A lohe ua mau wahi akua nei, a me ka nui o lakou, meha iho la, ia lakou no hoi paha ka manao ua hiamoe, no ka loihi loa o ko lakou noho ana, paipai ae la ka nui o ke akua, e kahea ia aku, ua moe, ka laua nei no ke kahea, a o ka Kaneopa hana no hoi o ka hoole aku, ao i moe, olelo ae la ka nui o ke akua, Kinoa ua hiamoe, o ke ao wale ae no koe. Kahea hou aku la no ua mau wahi akua nei, o ke kolu ia, ka Kaneopa hana no ka hoole mai, ao i moe, ke ala aku nei no. O ke kumu nui o ko Kaneopa olelo ana mai, no kona aloha i ke Alii a me na makaainana, no kona ike ana e pau ana lakou i ka amu ia, ua hoala aku oia i na mea a pau iloko o ka hale, aohe wahi mea a ala iki, nolaila, imi iho la ia i mea nona e pakele ai, pii ae la ia ma ka pou waena o ka hale, a puka loa ae la mawaho, malaila oia i pakele ai, hoomaka hou mai la ua mau wahi akua nei e kahea. A no ka pene leo ole mai oloko o ka hale, olelo ae la ua mau wahi akua nei i ka nui o lakou, ua moe. Ia wa no, komo ana kini o ke akua, a amu iho la i ka poe a pau e hiamoe ana, me ke aumeume, o kau keia, e i aku kau, pau ae la na mea a pau iloko o ka hale i ka amu ia, aole kekahi mea hoo-kahi i koe, o Kaneopa wale no, ia wa o-o-o ae la o Kaneopa me he moa la, a lohe lakou i keia leo, olelo ae la lakou me ka pihoihoi, kekahi i kekahi, E! ua ao, ke akua o kahi loihi, hoi aku. Pela ka ia nei hana a maamaama loa, pau ae la kona makau i ka make.
I ka wa i hoike mai ai ka la i kona malamalama, hoomakaukau iho la o Kaneopa i kekahi waa nona e hoi ai i Kauai, panee akula oia a lana i ke kai, e ee ae la oia a hoi aku la, a ma kona kaalo ana ae mawaho o ka Lae o Kaena, ike mai la ua mau wahi akua nei ia ia nei e holo ae ana mawaho, a kahea aku la ua mau wahi akua nei e pae iuka, me ka ninau aku, Mahea hoi oe e Kaneopa i ka po nei? He makawela ia kau hana, ua huhu loa o Kaneopa ia kaua la, a hoi loa aku la keia a pae ma Wailua, Kauai, e noho mai ana no o Kualii ma, a me na lii no a pau loa, no ko lakou ike ana mai ia Kaneopa, haohao iho la lakou, a ninau mai la, Auhea ka hoi ke Alii a me na kanaka? Pane aku la o Kaneopa, Ka! ke kuhi mai anei ka oukou e he pono, ua pau ke Alii a me na kanaka i ka amu ia e ke akua Oahu, a owau wale mai la no koe. I ka lohe ana o Kualii i ka make o ke aikane, ua lilo ia he mea pono ole i kona manao, ua nui loa kona aloha i ke aikane, na keia mea i koi i kona luna-manao e holo mai i Oahu. Kuahaua aku la o ia i na kanaka a pau o Wailua, e pii iuka i ke kalai kii, o na kane, na wahine, na kamalii, na elemakule kino ikaika, a o ka poe nawaliwali no hoi, noho no lakou, a o ka poe hiki ke pii, pii aku la no lakou, a o ua Alii nei no hoi kekahi iloko o keia pii ana.
O ka na kane hana hoi o ke kalai i ke kii, a o ka na wahine a me na kamalii hana, o ka halihali i na laau kii makai o Wailua, ekolu paha pule o ka noho ana o na kanaka a me ke Alii mauka, a iloko hoi oia noho ana a lakou mauka, ua nui na kii laau i kalai ia, hoi ae la na mea a pau ma kai e kahu umu ai, i loaa ke o e holo ai i Oahu, koe no ua Alii nei ma ka nahelehele me kona mau hoa, ekalai kii ana no. Kalai aku a ana a ike i ka inoino haalele ae ana, kalai hou aku ana, oia kona mea i loihi ai na la ma ka nahelehele.
I ka wa i makaukau ai na mea a pau e pono ai ka huakaihele i Oahu, hoouna ia mai la kekahi elele e kii i ke Alii, hoi mai la no hoi ua Alii nei a hiki makai o Wailua. Hapai ia akula na waa a lana iloko o ka muliwai, e kali ana hoi o ka napoo aku o ka la, ia wa no, kena ae la ke Alii i kekahi mau kanaka lawelawe ana e pii i ka wai. Pii aku la laua nei a hiki ma ka punawai, ukuhi iho la a piha na huewai, a hana ihola i ka palapalai a paa, a hoomaka e auamo ae a hoi mai, ku ana na kii i hoole ia ai e Kualii, a hooho ae la laua, E! na kii a kakou i kiola ai la.
Ia manawa no, e hula mai ana ua mau kii kalai nei a Kualii i kiola ai, penei: Kalai wale no o Kualii ia maua, kii pohepohe, nahaha, a ike i ka inoino o maua la, a haalele, a kiola ia maua la, ka hiki kai, kaka laau ka waiwai, holohu ka waiwai, pahee ka waiwai. I ka lohe ana o ua mau kanaka nei i ka hula a na kii, o ko laua wa no ia i holo ai, me ka haalele iho i na mamaka huewai a laua. I ko ke Alii ike ana mai i ko laua hoi wale ana aku aole na huewai, huhu loa iho la oia, me kona ninau mai, Auhea ka hoi na huewai a olua i pii aku nei? Olelo aku la hoi laua nei, O ke aha mai ka kau, e he mea kupanaha hoi paha ka maua i ike aku. Heaha ia mea kupanaha? wahi a ke Alii. Iä mäua i pii aku nei a hiki i ka punawai, ukuhi iho la maua i na huewai a piha i ka wai, a hana ihola maua i ka huewai a paa i ka palapalai, a i ka hoomakaukau ana o maua e auamo ae a hoi mai, ia wa no, ku ana na kii laau a kakou i kiola ai, a o ko maua makau no ia a haalele i na mamaka waia maua, a ia maua nae hoi e holo ana, hula mai no ua mau kii nei mahope o maua, a no ka nui o ko maua makau, oia ko maua mea i hoi wale mai nei, no ia kumu hookahi wale no, aohe mea e ae.
Ninau mai la ke Alii, Pehea ka hula ana a ua mau kii la? Penei, wahi a na kanaka, Kalai wale no o Kualiiia maua, kii pohepohe, nahaha, nahaha, a ike i ka inoino o maua la, a haalele, a kiola ia maua la, ka hiki kai, kaka laau ka wai, holohu ka waiwai, pahee ka waiwai, pela i hula mai nei ua mau wahi kii nei. Kena ae la ke Alii i kekahi poe e kii i ua mau kii nei e lawe mai, a o ua mau kanaka i kii i na huewai a laua i haalele ai, a hiki mai la ua mau kii nei, a hooili ia ae la iluna o na waa. Moe iho la lakou a hiki i ke ohiohi ana mai o ka manu o ke ao, haalele lakou ia Kauai, holo mai la lakou a malamalama i ka moana, a i ka la e kokoke aui loa ae, pae mai la lakou ma kahi o ka poe mua i amu ia ai, a hoolauna mai la ua mau wahi akua nei ia lakou nei, me ko laua ike mai no ia Kaneopa, hele mai la laua a aloha mai la,a aloha aku la no hoi o Kaneopa, i ua mau wahi akua nei.
Ia wa, pau ae la na mea a pau iloko o ka hale, e eli ana i ka pou o loko o ua hale nei, i wahi no lakou e nalo ai, he kanaka no he pou, pela a pau na pou o loko o ua hale nei, a o Kualii a me Kaneopa, ma ka ipuka komo ko laua mau lua. A hoomaka mai la ke ano o ke ahiahi, ia wa lawe akula lakou e kukulu pakahi i na kii a pau iloko o ka hale a me waho, no ka mea, ua kukala mua aku o Kaneopa, e papa ana, aohe kanaka maalo, aohe akua hele, he hana ka ke Alii o makou, nolaila, ua lohe na wahi akua kiai, ua hele e hai i ka nui o na akua o lakou, elua kii i ka puka komo owaho loa, pela a hiki i ka puka o ka hale, aole hoi o loko, ua paa mua hoi ia, ua hoomoe ia kekahi.
A makaukau na mea a pau, olelo aku la o Kaulii i na kanaka a pau ona, penei: I noho auanei oukou a kahea aku au ea, alaila, o ko oukou manawa no ia e ku mai ai me na ihoiho kukui. A holo like ae la ia manao ia lakou a pau, komo ae ana no hoi ia kanaka i kona lua, a pela aku ana no hoi ia kanaka, a pela lakou i hana ai a puni o loko o ka hale, o Kualii a me Kaneopa, mawaho iho laua o ka puka komo o ka hale, aia malaila ko laua mau lua, ia laua na kaula ume a paa ai ke pani o ka puka komo o ka hale.
I ka pau ana ae o ka lakou hoomakaukau ana, e ano mai ana ka pouli maluna o ka honua, a e haawi mai ana hoi i ka hiamoe maluna o na mea a pau, ia wa no, lohe aku la lakou i ka leo o ke akua i ke kahea ana mai, me ka ninau mai, Moe e-a? Hoole akula no hoi o Kaneopa, Ao i moe, ke ala aku nei no. O ke kumu o ka hoole ana aku o Kaneopa, no kona makemake e hooluhi aku i na akua, a liuliu iki, kahea hou mai la no na akua, e like me kela mau olelo maluna ae, a o ka Kaneopa hana mau no hoi, o ka hoole aku. A i kona ike ana ua aumoe loa, hoopau ae la ia i kona walaau ana, a hoomaka hou mai la ua mau wahi akua nei e kahea hou mai, e like no me ka laua hana mau, a no ka pane leo ole aku o loko o ka hale, manao ihola ua mau wahi akua nei ua pau i ka hiamoe, hele mai la lakou me ka manao e komo mai, a e amu i na mea a pau iloko o ka hale.
Aka nae ia lakou i hele mai ai, ua hoolele koke ia ko lakou hauli, no ka ike ana aku i na kii e ku ana i ka puka komo o ka pa, manao iho la lakou, aole no ka paha i hiamoe, a hoopau koke ae lakou i ka hamumu ana, a noho iho la a loihi loa, e like no hoi paha me ka liuliu ia lakou. Olelo ae la kekahi mau akua, E! ua moe paha? Hele aku la no hoi ua mau wahi akua nei e nana, i ka ike ana aku no e ku mai ana no ua mau kii nei, emi malie mai la laua i hope, a hiki ma kahi o ke kini o ke akua e haiamu ana, a olelo aku la laua, Ao i moe, aia no na kiai ke noho mai la no ma ka puka. Noho iho la no lakou a liuliu, hele aku la no ua mau wahi akua nei, a ike aku la no i ke ku mai o na kii, hoi hou mai la no i kahi e noho ana o ka nui o ke kini o ke akua, a hoole aku la no, aole i moe, a no olelo a ua mau wahi akua nei, a uluhua iho la ka pukui o ke akua.
Olelo ae la kekahi poe akua i kekahi poe akua, Ka! e hele no kakou e amu, a o ke ao wale aku no koe. Olelo mai hoi kekahi poe akua, Pehea la auanei e pono ai, no ka mea, ke ala mai la no hoi ka poe kiai. E hoao paha kakou. Hele akula lakou a kokoke, kahea aku la kekahi akua o lakou i ua mau kii nei, penei: Ua moe olua e-a! A no ko laua ekemu ole mai, manao ihola ka nui o ke akua, ua hiamoe io no, hele aku la kekahi poe akua a hoonioni i ua mau kii nei, a no ka onioni ole ae, manao iho la lakou, ua hiamoe io no, kahea aku la lakou i ke kini o ke akua, Auhea oukou e-a, e haele ae kakou kakou e amu i na kanaka a pau iloko o ka hale, ua pau i ka moe? Ia manawa no, o ka lulumi mai la no ia o kini akua, o ka pukui akua, me ka manao e loaa mua na kii kiai o waho, ua hoohoka ia lakou, no ka mea, ua lilo e no i na wahi akua mua, o na wahi kii e ae ma kahi e, lilo ae la no hoi ia ia lakou nei, a komo loa aku la ka nui o ke akua iloko o ka hale, he uhuhu wale no ka ua poe akua nei, Uhuhu, oolea hoi kanaka o Kauai! Uhuhu, paakiki hoi kanaka o Kauai!! Pela ihola ka olelo ana a ka nui o ke akua, i ka ike ana o Kualii a me Kaneopa, ua pau loa na akua iloko o ka hale, manao iho la laua e pani i ka puka, aka, lohe aku la no laua i ka hamumu leo mai mawaho, a manao iho la laua, aole no i pau loa i ke komo i loko, kakali no laua e ake ana no a pau loa, aole no he wahi mea a pilipili hale mai o ua mau wahi akua nei, holo loa aku la laua a mawaho mai o ka pa, ku iho laua malaila. O keia mau wahi akua, o Hanaumoe a me Malimali, ko laua mea no i hookokoke ole mai ai, no ka ike no, e pau ana lakou i ka make, ina laua e komo iliko, a no ko laua ike ana mai no kekahi ia Kaneopa a me Kualii, e noho aku ana no, nolaila, ua hookaawale e no keia mau wahi akua.
No ka loihi loa o ke kali ana o Kaneopa ma laua o Kualii, hooholo iho la laua i ka manao e pani i ka puka, ia wa no, huki mai la laua i na kaula, a paa ae la ka puka e komo aku ai, a hooho ae laua me ka leo nui, e kahea ana i ka poe o loko, E na kanaka o Kauai e! iluna na kukui!! Ia wa koke no i ku mai ai kela mea keia mea o lakou, me na ihoiho kukui i hoomakaukau mua ilokoo na hokeo kahi i aa ai, i ka ike ana o na akua i keia mea, ua puiwa koke lakou me ka pihoihoi nui, a e ake ana hoi e hemo mawaho, aohe nae he wahi mea a hemo aku, ua paa loa mai owaho ia Kualii ma laua o Kaneopa, holo mai la kekahi poe kanaka e kuni i na akua me ke kukui, a o kekahi poe kanaka, e hili aku i ke akua, a o kekahi poe hoi, e oki aku me na koi i ke akua, a pau loa iho la na akua i ka make, aole kekahi akua i pakele aku, koe nae na wahi akua i komo ole iloko o ka hale.
A i ka owehewehe ana mai o ke alaula o ka wanaao, a i ka wa hoi a na kukuna o ka la i hoomalamalama mai ai maluna o ka honua, ia wa hooluolu iho la kela mea keia mea o lakou, no ka luhi o na maka i ke ala ana i ka po, a i ke kupono ana o ka la i ka lolo, ia wa no, ala mai la ka hiamoe ana o na mea a pau, a hoolale ae la ke Alii i na kanaka, e ho-a i ke ahi a nui, a o na kino make hoi o ka poe akua, kiola ia lakou iloko o ke ahi, a ai ia mai la na kino make o na akua e ke ahi a lilo i lehu. Ma kekahi Helu o keia Pepa, e ike ai kakou i ka noho ana o Kualii ma ma Oahu nei, no ka mea, ua pau hoi ke kini o ke akua i ka make, o ka wa launa mai paha ia o ke akua me kanaka.