[E ka mea e heluhelu ana i keia moolelo
no Ka-Miki e, Auhea oe. Ua olelo ia e kekahi poe Akeakamai e, aole keia kaao he
kaao i kuu mai mai na Kupuna mai o kakou, aka no nae, ua haku ia no i ka wa i
puka mua mai ai. Ina pela, he pono no ia oe, e ka mea heluhelu, ke mahalo i ke
Akamai o ka mea nana i kakau i neia Kaao hooniua puuwai, no kona ako ana i kela
pua nani i keia pua nani, a me ka maiau o kona haku ana i keia lei nani e
wehiwehi ai ka umauma o ko Hawaii nei. He u’i maoli! - KA PAA MOOLELO]
8 Ianuari 1914 - Ka Hoku o Hawaii
KAAO HOONIUA PUUWAI
NO
KA-MIKI
Ka Hiapa’iole o ka Pohu La’i o Kona Kai
Opua -
Ke Aiwaiwa Nana i Hoohoka o Lua-Nuu-a-Nuu-Poele-ka-Po
ame ka Puku’i Akua o na Paliku’i Eiwa o Heha Waipio i ka Noe -
A o ka Olali Nana i Lawe a Lilo na Leho Kaulana o Kalokunu,
o ka Makani Kuehu Lepo o Puako.
MAHELE I.
O Kumua oia ke kane a Kauluhenuihihikolo, a i kapa ia o Kumua, aia no keia wahi
i uka o Kohanaiki, he ahua kiekiena e nana aku ai ia kai, a he ahuwale ke kai
ame ka moana, a o kona kumu i noho ai malaila, i ike aku i na keiki ame na
moopuna a laua.
O Wailoa he kaikamahine ia, a oia hoi ka makuahine o Kapaihilani, a i kapa ia
Kapaihi, aia no keia wahi i uka o Kohanaiki malalo iho no o Kumua, ma ka Akau
Komohana, he luawai huna keia.
O Wailoa, he loko keia aia i kahakai o Kohanaiki, a no ka hoao ana o Wailoa ame
Kahunakalehu a noho malaila, i hana ia ai ka inoa o kela loko o Wailoa a hiki i
keia la.
O Pipipiapoo, he kaikamahine ku keia na Kumua ame Kauluhenuihihikolo, a hoao iho
la oia me Haleolono, ke keiki mahiai uala o ke kula ilima o Nanawale, a o
Nahiahu ka inoa i kapa ia mahope mai a hiki i keia la.
He mahiai ka hana a keia keiki, a Haleolono, a no kona ikaika i ka mahiai, pela
oia i hoao ai me ka U’i Pipipiapoo.
He nala moena ka hana a keia kaikamahine Pipipiapoo, a ke ulu nei no he mau kumu
lauhala malaila a hiki i keia la, a ua kapa ia keia ulu lauhala ame ke ana, o
Pipipiapoo a hiki i keia la, a ke ninau oe i na kamaaina o Kohanaiki, e kuhikuhi
mai no lakou.
O Kapukalua he kane keia, a he eueu ma ka hi-Aku, ame na ano lawaia e ae oia au
i hala i ka po liu wale hoi.
A ua hoao laua me Kauhionohua, ke kaikamahine pala Hinano ili hala o Ooma, he u’i
a nohea keia kaikamahine, a no ke kaulana o keia kaikamahine i ka u’i, ua lilo
oia ia Kapukalua, ke keiki aiwaiwa o ke Ehukai o Apoula.
Maanei e waiho ana kaua i ke kamailio ana no na ohana makua o Ka-Miki, a e hele
aku kaua ma ke kuamoo pololei o keia hoonanea o ka manawa.
O ka manawa e lawelawe ala o Elepaio i ka papa kahuna no ka mai o keliiwahine,
ua pau loa ia mau mea i ka ike ia a ahuwale e ke keiki kino hoopahaohao Ma-Kaiole,
a oia kana e hoike ala i ka makuahine i na mea apau, a e hoike pu aku ana hoi
oia i ka ike o ke kahuna o Elepaio kona inoa.
O Elepaio! O ke kahuna kena o ke alii o Kamahuialani, he kahuna kaulana i ka ike
ka mana, a he kahuna paa ai aina no ke alii, wahi a kona makuahine i pane mai ai.
Aohe ike, he papau, he lahilahi, he pohue, he a-u-kukui, aohe e loaa aku kuu
kupunawahine o -
Kaulu-o-ka-malama-i-ke-kihi-o-ka-mahinanui o -
Kaulua ka la,
Kaulua ka ua,
Kaulua ka makani,
Kaulua ke kai,
Kaulua ka malie,
Kaulua ka Hoku e kau nei,
E Kauluhenuihihikolo-i-uka e,
E-o mai i ko ino-a.”
O, maila ua kupunawahine nei:
“E o. Heaha ia e kuu Kama?”
Kaelo elo ka malama,
Kaelo elo ka la
Kaelo elo ka ua
Kaelo elo ka makani
Kaelo elo ke kai
Kaelo elo ka malie
Kaelo elo ka Hoku e kau nei
E Kahueloku i ke kihi o Kaelo e.
E-o mai i ko inoa-a!
O aku la no hoi o Ma-kaiole” “E o! Anoai-a.”
Ma keia lohe pono ana o ka makuahine i keia hoike a kana hanai, ame ka lohe ana
hoi i ka leo o Kauluhenuihihikolo i ke o ana mai mai uka mai o Kalamaula he
mamao hoi e hiki ole ai ke lohe ia ka leo o ke kanaka ke noke oia i ke kahea a o
hoi, oia he loihi aia i uka lilo o ka waokele lipolipo hihipea i ke i-e ame ka
uluhe.
Ua ohumuhumu iho la na makua no ka ike o ka laua keiki ame ka hoole ana aohe ike
o ke kahuna o ke alii o Elepaio, a o kona kupunawahine oia kana e hoike mai la i
ka makuahine, oia ka oi aku o ka ike ame ka mana, a o ka ike o Elepaio, he
lahilahi kona ike, he ihu pohue a he a-u kukui.
“Kupanaha ke keiki a kaua, e ola ana ko kaua mau iwi i ka kaua hanai. I keia
wa pokeo wale no, he keu aku kona ike kupanaha, a ina paha e kanaka-makua ae ke
kino o ka oi loa ae paha ia, a he aiwaiwa luaole ma ka ike ame ka mana.”
E ka mea heluhelu, e waiho ae kaua i ke kamailio ana no na makua hanai o Ma-kaiole,
a e huli aku kaua i ka uka waokele po i ka lehua i ka wi a ka manu.
Ua ike oe a ua maopopo hoi aia o Ka-Miki i ka poli o Kauluhenuihihikolo, ke
kupunawahine aiwaiwa o ua eueu nei a kaua. Ke pii ae la ke kino o Ka-Miki i ka
nui, a ke pii hu ae la me kana mau hana eu aiwaiwa luaole, aohe lua e loaa aku
ai o Ka-Miki ma ke kolohe. I kekahi la, ua puka aku la ua Ka-Miki nei a kaua a
mawaho o ka hale uluhe o laua, a nana aku la i ka ula mai o ka pua o ka lehua a
lohe pu no hoi i ka wi mai o ka leo o na manu e pohai ana iluna o ke kumu lehua,
kahea aku la ua Ka-Miki nei i ke kupunawahine.
Kaulu-o-ka-malama-i-ke-kihi-o-ka-mahinanui o -
Kaulua ka la,
Kaulua ka ua,
Kaulua ka makani,
Kaulua ka malie,
Kaulua ka Hoku e kau nei,
Kaulua ka manu e pohai nei
Ua po kanahele po i ka lehua
Walaau ka manu he i’a ko lalo
E Kauluheihihikolo-e
Homai ia alanui no’u e iho ai
Aku na kaua
O ke Aku mua kau
A kuu kaikuaana haku
A Ma-Kaiole
A ka makuakane alii o maua
A Kapuka-kapu ko hale
Aole e noho ia e - He kapu,
O Kapukalua-e.”