29 Mei 1928 - Ka Hoku o Hawaii
Ka moolelo oiaio o ko John Kaelemakule ola ana
(Kakau ia e ia no ka pomaikai o ko ka Hoku poe heluhelu)
HE MAU OLELO HOAKAKA AKU
I kekahi manawa i hala aku nei, ua kakau ka Lunahooponopono o ka “Hoku o Hawaii” i kekahi mau mea pili i ke ola ana o Rev. G. P. Kaonohimaka, ao kekahi hoi o na Kahu Ekalesia Hawaii pookela o kona ola hoomanawanui ma ka Ekalesia o Kekaha “wai ole o na Kona.” Ao kekahi mau mea i loaa mai i ka Lunahooponopono o “Ka Hoku” mai ka lokomaikai mai no ia o Mr. John Kaelemakule, a nana hoi i kamailio mai kekahi mau mea ana i kamaaina ai i keia Kahu Ekalesia pookela o kona ola ana.
Ia manawa a laua e kamailio ana no na mea pili i ke ano o ka noho ana o kela Kahu Ekalesia Hawaii, a ia manawa no hoi ka Lunahooponopono o “Ka Hoku” i hoomaopopo i ka oili ana mai o kekahi mau mea maikai e pili pu ana i ke ola ana o keia “Kanaka Hawaii” i lawe i ko Rev. G. P. Kaonohimaka i mau kumu hoohalike maikai no kona lawelawe hana ana mahope mai.
Wahi a John Kaelemakule i kamailio mai ai i kekahi mea pili i ke ola ana o Rev. G. P. Kaonohimaka ai lilo hoi kela ike ana ona i ka lawelawe hana ana o kela Kahunapule i mea hoala i kona noonoo o ka lawelawe ana aku i kana hana ma ia hope mai.
I kekahi la a’u i pii mai ai mai ko makou wahi mai o Mahaiula ma ka Aina o Kekaha, ae pii ana hoi no uka o Kohanaiki, ua maalo ae la wau ma kahi kokoke loa i ka Rev. G. P. Kaonohimaka hale e noho ana ma Kohanaiki. Ua ike aku la wau i ua Kahunapule nei o makou e mahiai ana ma kona kihapai kalo. E komo ana no oia me kona kuka loihi kahunapule, aole nae hoi o ke Kuka Kahunapule hou ona, aka, he Kuka Kahunapule loihi no i ano kahiko, ai hiki ole paha iaia e haiolelo hou iloko oia kuka loihi i ano hiki ole ke hoohana hou ia iluna o kona mau awai, eia nae e hoohana ana no oia iwaena o kona kihapai kalo ame he ala ua lilo kela mau huli kalo i mea nana e haiolelo aku ana me keia Kuka Kahunapule kahiko ona. E ku ana no oia iluna, a paa mai la i kela “ho” ma ke au ma kona poaeae o kona lima kina, a me kona lima okoa e hoohana aku ana oia me ka ikaika maoli, a lilo ae na nahelehele e hoopuni ana i kona mau huli kalo i mea ole i ka ikaika kupaianaha o keia kahunapule lima hookahi, a ua haawi pio mai la kela mau nahelehele i ka ikaika o keia kahunapule lima kina.
I a’u e ku ana a nana i keia kulana mahiai o kuu kahunapule, ua lilo loa kela ano a’u e ike nei me ko’u mau maka ponoi i mea hooulu mai i na noonoo kupono iloko o’u ae lilo ai hoi keia hana o ke kahunapule hilahila ole i ka hana maikai i mea no’u e hookumu ai iloko o kuu ola ana ma ia hope mai.
“E lawelawe i kekahi hana me ka hilahila ole, ae ao pu hoi i ka malama i kahi mea e loaa mai ana, oiai, o ka hana e lawelawe ia ana me ka maikai a hoopono pu hoi, e lilo ana no ia i mea kokua mai i kou ola ana. He mau hana e ae no kekahi a keia Kahunapule lima hookahi i lilo i mea ao mai ia’u, ai kanu ia hoi iloko o ko’u ola ana, ai lilo hoi i mau mea kokua mai i ko’u lawelawe hana ana mahope mai.”
Mamuli o kekahi o keia mau olelo a maua i kamailio ai, a mamuli paha o kona heluhelu ana i ka Moolelo pili i ke ola ana o kela Kahunapule ana i mahalo nui ai, ua lilo ia i mea hoala mai i kona manao e kakau i kekahi mau mea pili i kona ola ana ae lilo ai hoi ia ala ana o keia Kanaka Hawaii i hookahua maikai i kona kuonoono ma ka lawelawe oihana ana ma na hana like ole, ao ke Kanaka Hawaii hookahi wale no paha e ola nei i kukulu i kekahi Halekuai no keia mau makahiki loihi, ai malama hoi i kela hana me ka holopono maoli no, ai lilo hoi ia hana i mea kukala mai i kona makaukau lawelawe hana, a me ke ao pu mai hoi i ka hanauna hou o kona Lahui i ka waiwai nui o ka “hoomakaulii ana i na wahi loaa e pono ai na la elemakule e hoea mai ana.”
Ua koikoi aku la wau iaia e hoao mai oia e kakau i kekahi mau mea pili i kona ola ana, ai kana mau lawelawe hana ana hoi ma na ano hana like ole, ae ao mai ana no hoi i ka “Hanauna Hou” o keia manawa i ka waiwai o ka lawelawe ana i ka hana me ka hoopono, ae lilo ai hoi ia ola ana o kekahi kanaka Hawaii o kakou i mea ao a hooponopono aku paha i ke ola ana o kekahi poe opio o keia Lahui aloha o kakou.
Ua hoike mai no o Mr. J. Kaelemakule i kona hiki pono ole paha ke kakau me na olelo kupono, ae lilo ai paha i mea heluhelu ia e ka poe heluhelu me ka pahee maikai, oiai, aole oia i maa i ke kakau ana i na nupepa.
Ua pane aku la ka Lunahooponopono o “Ka Hoku” iaia, aole o ka pahee o na olelo ka mea waiwai nui iloko o ka manao o ka poe heluhelu o ka nupepa Hoku, aka, o na haawina maikai o kona ola ana, ae lilo ai hoi i kumu hoohalike maikai e hoomahui ia aku ai e na kanaka opio o keia Hanauna hou o ka Lahui Hawaii, ae like hoi me ka lilo ana o kekahi mau mea maikai ana i ike ai iloko o ke ola ana o kela Kahunapule Hawaii ana i mahalo nui ai, a mea hoi o loaa pu ia mau “Haawina Ao” mai kona ola ana i mea kokua i kahi Opio Hawaii.
I ka hope ua ae maikai mai la oia, a eia makou ke hoopuka aku nei i kona Moolelo e like no ka hapanui me na mea ana i kakau ponoi mai ai. I na no hoi he mau hemahema kekahi au e ka “Mea Heluhelu” o ka Hoku o Hawaii e ike iho ai, e oluolu no hoi e kala aku iaia, ai ka Lunahooponopono pu hoi o “Ka Hoku.” E oluolu no e lawe ae i na mea maikai a kupono no hoi e kokua mai ana ia oe me a’u ma keia Moolelo Oiaio o keia Ewe Hawaii o ka Aina aloha o kakou.
L.H.
KO KEONI KAELEMAKULE MOOLELO PONOI
(Kakau ponoi ia mai no e ia)
Ua hanau ia wau (Kaelemakule) ma uka o ka aina o Kaumalumalu, a ma kahi hoi i kapa ia o “Mekapiko”, a he wahi ano kiekie hoi o ka aina, ae huli mai ana a ike i ka waiho maikai ae o “Ke Kai Maokioki o na Kona.”
O ko’u Makuahine nana mai wau, oia no o Keaka (Ke-aka o na Alii) a he mea pili loa aku i ke Alii Kinimaka ke Alii hoi nana i hoao e hana kela Alanui kau pololei e ike ia ana mahope mai, ao ke Alanui hoi i manao ia ai e hana mawaena aku o na Mauna ekolu o Hawaii nei, a hoea loa i Hilo. Ia manawa no nae o kuu Makuahine e ola ana ma ke ano he ano aialo a ohua hoi no ke Alii Kinimaka, ua ike no o Kinimaka he mea pili kuu makuahine iaia, aka, ma ko makou aoao hoi ua ano huna makou ia ano pili aku o ko’u makuahine iaia.
I kona lohe ana ua hanau ko’u makuahine ia’u, ua kahea mai la oia i ko’u makuahine, e kapa iho i ke keiki o “Kaelemakule”, ao ke kumu oia noi ana o ua Alii Kinimaka nei, mamuli no ia o kona noho “Mahiai ELEMAKULE” ana ma uka o kela wahi ia manawa. Aole e hiki i ko’u makuahine ke hoole aku i keia noi a kana Hanai Alii, nolaila, ua kahea ia iho la ko’u inoa o “KAELEMAKULE” no ka lawelawe hana mahiai ana o ke “Alii Kinimaka i kona mau la Elemakule.”
Ua hanau ia wau i ka mahina o Ianuari, makahiki 1854, a mahope koke no hoi o ka hoopau ia ana o ke kapu o ka aina o Hawaii nei i kela mai weliweli Hebera, ai laha ae ai ma ka makahiki 1852 a hoea wale no i ka makahiki 1853. Ia makahiki 1854, ua hoopau ia ae la ka hookapu ia ana o ke kapu o ka hele ana mai o kekahi Mokupuni i kekahi Mokupuni, a ua hala aku la hoi kela mau la pilihua maoli o ke ola ana o keia Lahuikanaka, ao ka manawa hoi i luku weliweli ia ai kekahi mau tausani lehulehu o ka Lahui Hawaii. Ua hoea mai la wau i ke ao nei i na la i maalo aku ai kela ao hakumahuma maluna o ko kakou Lahui, ae pahola hou mai ana hoi na la o ka manaolana hou maluna o Hawaii Lahui me Hawaii Aina.