26 Dek 1861

HE MOOLELO NO HIIAKAIKAPOLIOPELE

Helu 1

I ka poe e ike mai ana i keia Mooolelo, maanei kakou e ike mai ai i ka pololei a me ka pololei ole o keia Mooolelo, ina i pololei ole, ina i hewa ua ike no kakou ia mea, aole kekahi o kona lahui me kakou, aia no lakou ma Kilauea i keia wa; aole nae i hele mai maanei e olelo pono mai ai, e maopopo ae la ia kakou ka pono, maanei nae kakou e ike ai i ke kumu o kona hele ana i Kauai, a me kona ikaika i ka hakaka ana, i kona kau.

Noho o Pele iuka o Kalua, a i aku i na kakaina, e iho kakou i ke kui opihi i kai, haukeuke, laweia heepali, pahi limu, na kakou, ae mai na kaikaina, ae, iho lakou nei i kai o Puna, ma Hawaii, iho lakou nei a hiki i Puupahoehoe, aia ia wahi i kai o Puna mawaena mai, ike o Pele ia Hopoe, me Haena, e hula mai ana iloko o ke kai o Puna, makemake keia i ka hula mai o laua la, ia'ku o Pele i na kaikaina, Ea ! aole hoi a oukou wahi hula, e hula aku ai ia Hopoe ma, hoole mai la lakou aole a makou hula, o Hiiakaikapoliopele, eia no ia mahope i ka ako lehua, a i ka hiki ana mai o Hiiakapoliopele, me ka papahi lehua, i aku o Pele, ia Hiiakaikapoliopele, E ! ua kena aku nei au ia kakou nei e hula aku ia Hopoe ma, aole hoi o lakou nei hula aku, ole ae nei lakou nei, ole loa aku hoi paha oe he uuku.

Ninau aku o Pele ia Hiiakaikapoliopele, aole au wahi mele? I mai o Hiiakaikapoliopele, he mele no, ia'ku o Pele, oi ana oli aku ana keia penei:

Ke haa la Puna i ka makani,
Haa ka uluhala i Keaau,
Haa Haena me Hopoe,
Haa ka wahine ami i kai o Nanahuki la,
Hula lea wa---le,
I kai o Nanahuki----e,

Akaaka iho la o Pele, i ka lea o ua kaikaina, ninau hou aku la o Pele, pau loa ae la no? Hoole aku keia, aole i pau, i hou mai o Pele, oi ana, oli hou aku na o Hiiakaikapoliopele, penei.

O Puna kai'kua i ka hala,
Pae ka leo o ke ka---i,
Ke lu----la na pua lehua,
Nana i kai o Hopo---e,
Aloha wale no hoi o Hopo---e,
Ka wahine ami i kai,
O Nanahuki---la,
Hula lea wale,
I kai o Nanahuki----e,

O ka hele aku la no ia o Hiiakaikapoliopele, noho ana me Hopoe ma, i kai o Nanahuki; aia ia wahi i kai o Puna, ia manawa no, kena aku o Pele i na kaikaina e hele i ka lawaia i kai o Puna. Koe no o Pele me kekahi kaikaina me Hilakaikapuaenaena, wahi iho ana o Pele i ka pahoehoe, O Puupahoehoe moe keia, kauoha o Pele ia Hilakaikapuaenaena, ea ! ke moe nei au, i hoi mai ka poe lawaia, ai iho no, mai hoala oukou ia'u, na'u no ia e moe, a na'u no ia e ala ae, ina e hoala kekahi i kuu hiamoe, make oukou ia'u, ina oukou i makemake e hoala ia'u, e kii oukou i kuu kaikaina, a na na a'u e hoala, a i ole ia, na kuu kaikunane, na Keowahimakaakaua, alua mea nana au e hooala. Pau ke kauoha ana me kela i oleloia maluna, owili o Pele i kona kino a paa i ka aahu kapa ia Kapauhu, moe o Pele ma Puupahoehoe. Ke waiho la no ia mawae ma ia wahi e hiki i keia wa.

Ia moe ana iho o Pele, kani keia pahu, hoolohe ka Uhane oia nei, kani ana ka pahu, kakani ana ma kai o Puna, e uhai aku ana keia i ka pahu, a kai keia o Puna, kani ana ka pahu i ka moana, a ka moana keia, kani ana ka pahu i Maui, a Maui Ka Uhane o Pele, kani ana ka pahu i ka moana aku o Maui, a ka moana keia, kani ana ka pahu i Molokai, a Molokai keia, kani ana ka pahu i ka moana a ka moana keia, kani ana ka pahu i Oahu nei.

I hoolohe aku ka hana oia nei, ma Koolau, aole keia hoolohe ma ke kani ana'a ka pahu ma Kona, ko ia nei hele aku la no ia ma Kona, a hiki i keia ma Keawaula, auau keia ike kai i Kilauea, aia no ia wahi ma Keawaula, a hiki i keia wa.

A pau ka auau ana nei, kani ana no ua pahu nei i ka Lae o Kaena, manao no keia, na ke Kupunakane ona keia pahu, na Pohakukauai; huhu loa iho la ua Uhane nei o Pele, me kona manao iloko ona, ina nau keia pahu, make oe ia'u i keia la, ko ia nei hele aku la no ia, a ike mai la o Pohakuokauai, kahea mai la ia, no kona ike ana mai i kana moopuna, pane mai la o Pele me ka leo huhu, hele mai, e make ana oe ia'u i keia la, nau no ka hoi ka pahu la; hooluhi hoi, oe ia'u, e hoolahi ai.

Pane mai o Pohakuokauai, aole na'u ka pahu, aia ka pahu la i ka moana, i hoolohe aku ka hana oia nei, kani io ana ka pahu i ka moana, ae aku keia, me ka i aku ia Pohakuokauai; ina nau keia pahu, make oe ia'u i keia la, koia nei au aku la no ia i ke kai, a ka moana keia, kani ana ka pahu i Kauai, ko ia nei au aku la no ia i ke kai, a ka moana keia, kana ana ka pahu i Kauai, ko ia nei au aku la no ia, a pae ana keia i Haena, malaila no ko ia nei pae ana, ko ia nei hele aku la no ia, a hiki i kahi e kani ana ka pahu, iloko o ka hale, kahi o kani ana o ka pahu, ku aku la keia mawaho o ka hale nana aku la keia o pai ana na lima o lakou i ka pahu, o Lohiau mawaena o ke aikane o Kahuakaiapaoa ma kahi aoao, o ke kumu hula, o Mapu, ma kahi aoao, he kanaka kaeke ma kahi aoao, iwaena lakou nei ekolu, e pai like ana lakou i ka pahu, oli aku ana ka Uhane o Pele penei:

Lulu Hanalei,
I ka ua nui,
Kaumaka i ka noe a Alakai,
I ka hele ua o Manuakepa,
Uo ka i ka loa o Koialana,
I ke ala kaia a ka malihini----e,
Mai hina,
Mai hina au,
Mai palaha ia o---e,
Imi wale ana au,
O kahi o ke o---la----a
O ke ola hoi----e,

Ia lohe ana o lakou la, i ke oli ana aia nei, i nana mai ka hana iwaho, he mea e ke ku ana a ka wahine maikai, aole wahine ma Kauai e like me keia. Kapu iho la ka leo, aole mea pane, kunou aku, kunou mai, awihi aku, awihi mai, na kane, na wahine, iniki aku iniki mai, ma ka paipai aku ia Lohiau, e puka aku i waho, aole lakou i ike e o Pele keia, a he Uhane keia, manao no lakou, he wahine maoli no, no ka nana mai, aole i kana mai o ka wahine maikai, nolaila kipaku mai ai lakou ia Lohiau, e kii i wahine nana, aole puka o Lohiau, no ke ano hilahila, nolaila, oli aku ana keia mawaho, penei:

Kalaku Hilo, i ka ua nui,
Kapu kanu ke---i,
I ka pua o ka leo,
I ka hamahamau, hamau kakou,
I ka hawanawana,
I ke kunou maka,
I ka awihi maka,
I ka alawa iki,
Ai---e---ei---a,
Eia hoi aku kou ho--a,
Kou hoa hoi---e,

Ia pau ana o ke oli ana oia nei, e nao aku ana ka lima kapu oia nei, o Kilauea, nana i oi ka pahoehoe o kai o Puna, koele no la, ku ke a i kai o Apua, kahuli o Apua, haa mai o Maukele, lilo o Lohiau ia ia nei, ko laua nei hoi aku la no ia i ka hale moe o Lohiau, ko laua nei moe iho la no ia, a po ua la nei, aole manao aku o Lohiau i ka puni ana o ka hula, kaawale ke aikane me ke kumu hula a laua nei, aole oia nei manao ia mau mea, o ka moe wale iho la no, hookahi wale no aia nei hana o ka moe me ka wahine, o ka moe wale iho no, aole hana mai laua nei, o ka ihu kai honi aole nae i moe kino laua nei, a po ua la nei, a ao ia po, aole hele o Lohiau i ka puni ana o ka hula.

Ia manawa, haohao na makaainana, a me ke aikane a ia nei, a me ke kumu hula a laua nei. A me na mea a pau, i ka hemo o kana mea nui o ka hula, akahi wale no ka hemo, nolaila, manao wale iho no na mea a pau ua make o Lohiau, a po ia la, a ao ia po, aole ia nei manao i ka ai, me ka ia, no ka lilo loa o ko ia nei manao i ka wahine, nolaila, poino loa na mea a pau. A po ia la, poalua a ao ia po, a po ia la poakolu ; nui loa ka manao o na makaainana, ua make o Lohiau, no ka puka ole mawaho o ka hale o ka moe no ka moe, aole hana mai, o ka ihu no ka honi, o ke kino hoi aole launa aku; a ao ia po, a po ia la, poaha ko laua nei noho ana.

Ia po makaukau ka Uhane o Pele, e hoi i Hawaii, kauoha aku la keia ia Lohiau, e, ke noho la oe, e hoi ana aku i Hawaii, aole au la no o nei, no Hawaii au no ka pukana a ka la, nolaila ea, e hoi au a Hawaii, hana au i ka hale o kaua a maikai, alaila, kii mai ka luna ia oe, i kii mai auanei ka luna ia oe, a he luna kane, mai hele ae oe, aka, i kii ma ka luna a he luna wahine, o ka luna ka hoi ia, hele ae oe i Hawaii, elima po, elima ao, pa i keka kihi 'o Kilauea, i keia kihi o Kilauea, alaila, no a ko oiwi kapu ia'u, alaila, lilo aku oe na ka wahine e.

Ia manawa, hooikaika loa ko Lohiau manao e aumeume ia Pele e moe laua, aka, ua hoohiki mai o Pele i kona manao paa, ia Lohiau, aia a hiki i Hawaii, alaila, moe kino kaua. Pela ko Pele mea i ae ole aku ai i ka Lohiau koi mai, aka, no kona ano Uhane paha kekahi a, a, ano Akua no hoi. Ko laua nei hakaka iho la no ia a ao ua po nei, a awakea, e nahu iho ana ka Uhane o Pele i ka lima o Lohiau a moku loa, e ala mai ana hoi o Lohiau, uumi keia i ka eha a oluolu, e nahu iho ana keia i ka hokua o ka mai o ua Uhane nei o Pele, Kapalili aku ana keia a haule iloko o ke kai ko ia nei nalowale aku la no ia, oia moe ko Lohiau a puoho ae la mai ka hiamoe ana, aole ka wahine. Ko ia nei puka aku la no ia a waho nana aole ka wahine o waho; o ka hoi aku la no ia o Lohiau iloko o ka hale, pono ole ko ia nei manao i ka nalo o ka wahine, a kaawe iho la ia ia a make loa.

Ia make ana o Lohiau, a hala he mau la, hele mai la ke kaikuahine oia nei, i wehe mai ka hana i ka puka o ka hale a komo aku la, i nana aku ka hana, ua make ke kaikunane, uwe ae la ke kaikuahine, Lohe ae la na makaainana i ka uwe, hele mai la lakou ua make, io o Lohiau, uwe nui loa ae la lakou no ka nui o ke aloha, ke kumu hula, ke aikane aloha aia nei, nui loa ko lakou aloha ia Lohiau, o ke aikane nae ka mea oi loa o ke aloha, i ko Lohiau make ana. Hookuu o Kahuakaiapaoa i kona wahi hilahila, aole malo, me ka hoohiki iho o Kahuakaiapaoa, aole au e hume i ka malo, a hia i ka maka o Pele, kuu wahi hakina kalo auanei, a ai i ka onohi o Pele, pela ka hoohiki ana.

Ia la no a ka Uhane o Pele i hoi ai i hawaii, a hiki ka Uhane i Kilauea e moe ana no ke kino i kahi i moe ai, i Laupahoehoe e uwe ana na kaikaina i ko ia nei moe mai, aole ai i ka mea i kapu ai o ka opihi, haukeuke, heepali, wahi limu, a pela aku. Na lakou nei e ai, manao nae lakou nei e kii e hoala ia Pele, papa mai o Hiiakaikapuenaena, mai hoala oukou, no ka mea, oia ke kaikaina i noho pu me Pele, i ka wa i moe ai o Pele a hele kona Uhane I kauai, olelo mai na kaikaina i kekahi i kekahi o lakou. Ua make paha ke kaikuaana o kakaou, aole penei ka moe o ka pono, ka moe no nei a alima la, ua make paha, i mai o Hiiakaikapuenaena, ka ! e nalo hoi ka make i ka pilau mai, aole ka he pilau mai, o ka oukou make iho la ka hoi ia.

[aole i pau]