18 Dek 75

HE IWAKALUA TAUSANI LEGUE
MALALO O KE KAI.
NA MEA KUPANAHA O KA MOANA.
KE ALA O KA MEA HUNA,
- A O -
KA MEA POHIHIHI O KA M.H. 1866!

[HE WAHI OLELO HOAKAKA. Aia i ke au i hoomaka ai kela kaua kuloko weliweli o ke Aupuni Repubelika Nui o Amerika; i ke au hoi o na makahiki 1867 a me 1868 ua pae mai la ia kakou ka lono no kekahi moku kupanaha i hanaia e ke akamai noeau o kekahi kanaka, o ke ano o ua moku la, ua aneane like me ke kika ka nepue puipui o kona pauku waena, a kamoe aku kona mau welau i ka oiki; o kona holo a me kona mama, maluna a malalo o ka moana, aohe mea like e hiki ai ke hana ia e na loea naauao o keia wa, a o kona mana a me kona ikaika enegini, a me na hana akamai a pau i pili i kona ola, he mea huna ia a he mea pohihihi hoi a hiki i keia la, e like me ka ike ole ia ana o kona mea nana i kapili, a me ka nalohia ana o kona inoa a me kona aina hanau iloko o ka ole. Mamuli o na olelo a kekahi olulo Farani kaulana i lawe pio ia e ua moku ano e la i hiki ai ia kako ke hoomakaikai iki aku i kekahi hapa o kona mau ano, a me kona moolelo. O na mea a pau i kakauia he oiaio wale no, a aole hoi i like keia me na kaao a me na moolelo haku e ae. Ke hookuu malie aku nei makou i ua moolelo eehia nei no ka pomaikai o ka lehulehu puni mea hou o ke Kuokoa, i hoa kaana a i hoa iloli no oukou iloko o na po kulolia, a me na la makaponiuniu, - me ka iini o ko makou manao e hiaai auanei oukou nona me he ipo aloha la no ka po mahina kalae, -e like me ia i laweia mai ai e ko makou

MEA UNUHI.]


MAHELE I.
MOKUNA I.
KE KUAAU PAIALEWA.

Ua kaulana ka makahiki 1866 no ke kahi ulia kamahao, a no kekahi hoakaku ano e i hiki ole e hoakaka piha ia kona ano, a he mea maopopo, aole hookahi i hoopoina nona a hiki i keia wa. O na lono nana i hoopihoihoi i ka lana maluhia o na manao o na lahui kanaka holomoana, a pioloke pu ai ka manao o ka lehulehu a pau a hiki i ka mole o na ainapuniole nui, a kau ai hoi ka weli iluna o na poe nana e alo ke ehu o ke kai loa, aole ia o ka makou mau lono e lawe mai ai a hoike aku. O na poe kalepa, na luina huki kaula o mua, na kapena moku, a me na hookele o na moku kuna liilii, mai Europa a Amerika, na ’lii manuwa hoi o na aina a pau, a me na aupuni he nui o na ainapuniole nui elua, o lakou a pau ka i hoolelehauli ia no keia mea kupanaha.

No kekahi manawa i hala aku mamua o ke ala ana mai o na manao pihoihoi ma na aina puniole, ua halawai mai la na moku me kekahi “mea nui aiwaiwa,” he mea kino loihi, ano miomio, a ua hoonaniia i kahi wa me ka weli malamalama, a he oi loa ae hoi kona nui a me ka mama o kona mau onina mamua o ke kohola, a o kekahi ia e ae paha o loko o ke kai.

O na mea i hoikeia mai e pili ana i keia mea kino ano e (ke paa nei ia mau moolelo iloko o na buke holo moku he nui) ua kulike loa ka lakou mau hoakaka ana ma na mea he nui, ma ke ano o kona kino, a o ka mea kino paha i ike ole ia kona mea like; pela hoi i kona mama ano e uiha ole, kona ikaika hoonee kupaianaha, a me ke ola kamahao i haawi ia mai nona, ina he mea kino i-a ia no loko o ka hohonu. I ka lawe ana mai e noonoo pono iho i na mea i ike ia no ua ia nui la ma na manawa kulike ole, ua ane hiki ole ke koho i ka mea pololei - no ka mea, ua like a like ka nele ke hookuku iho i ka mea i hoikeia mai e kekahi poe, elua haneri kapuai kona loihi, me ka mea a kahi poe i hoike mai ai, hookahi mile kona laula, a ekolu mile ka loihi - nolaila, o ka me ahope a kakou e hooholo ai, ua oi loa ae ka nui o keia mea ola kupanaha, mamua aku o ka nui o na i-a nunui o ka wa kahiko, ina ke ola nei lakou a hiki i keia wa.

He mea hiki ole no hoi ke hoole, aole he i-a e ola ana o ia ano iloko o ka hohonu, no ka mea, ua ike ia - a ina pela io, alaila, oia iho lakekahi mea i hiaai nui ai ko ke ao holookoa e ike ia mea kamahao o ke kai. I ka hoonohonoho ana hoi i ua mea la ma ka papa o na kaao kupua, aohe no i like.

Ma ka la 20 o Iulai 1866, ua halawai mai la ua mea kupanaha nei o ka moana me ka moku mahu “Kiaaina Higinison” o ka Hui Hooholo Mokumahu o Kalakuta a me Burenaka, e lana hele ana ua mea nei i ka moana, he elima mile ka mamao mawaho aku o na kapakai o Auseteralia, ma ka aoao hikina. I ka ike mua ana o ke Kapena Beka o ua moku nei, ua kuhi no ia he kuaau one i ike mua ole ia; hoomakaukau iho la oia e ana pono iho i kona kulana i ku ai ma ka ili o ka honua; a ia wa, ua pupuhi ae la ua mea ano e nei i na omaka wai elua, a lele kao-kao ae la i ka lewa no na kapuai he haneri me kanalima ke kiekie i ukali pu ia e kekahi leo ano e. E ole e pupuhi e ka wai mai loko ae o ua kuaau one nei, pau ai ka manao o ke Kapena he kuaau one, a loli ae la hoi kona manao, he ia nui o ka moana i ike ole ia kona ano, a i hiki hoi e pupuhi mailoko aku o kona mau puka puhi, i na kolamu wai i awili pu ia me ke ea a me ka mahu lahilahi.

Me ia mau ano like no hoi na mea i ikeia e ka moku Columebia, o ka Hui Hooholo Mokumahu o Inia Komohana a me ka Pakipika, ma ka la 23 o Iulai o ia makahiki no. Aka, he kupanaha ka mama luaole o keia kohola ano e, (ina he kohola) ma ka hoonee hikiwawe ana iaia mai ke kauwahi a i kekahi; oiai iloko wale no o na la ekolu, ua ike ia oia ma na wahi like ole elua o ka palapala aina, e ka moku “Kiaaina Higinison” a me ke Kolumebia, ua hookaawale ia e na haneri legue moana ehiku ka mamao.

He umikumamahiku la mahope mai, elua tausani mile ka mamao mai keia wahi aku, e holo ana ka moku Helevetia o ke Comopane Nationale a me ke Sanona o ka Hui Mokumahu Lawe Leta Roiala i ka hikina, ma kela hapa o ka Moana Atelanika, e waiho nei mawaena o Amerika Huipuia a me Europa, ua ike like ia e laua ua pilikua nei o ka moana, ma ke kau like ana ae i na hoailona i kekahi a me kekahi, ma ka latitu A. 42o 15’ lonitu K. 60o 35’ keia ikeia ana.

I ka hoohalike ana i ka laua mau mea i ike ai, ua manao na poe maluna o ua mau moku la, ua pololei ka lakou koho ana i ka loa o ka i-a, he ekolu haneri me kanalima kapuai a oi aku, oiai ua emi iho ka nui o ka Helevetia a me ke Sanona, i ko ua i-a la, aka nae, ekolu haneri kapuai ka loa i hooholoia e lakou.

No keia mea hoi, o na kohola nui loa i ike pinepine ia ma ia mau wahi o ka moana a me na wahi e pili koke ana i Aleutia, Kulamaka, a me na mokupuni o Unugulika, aole hookahi o lakou i oi aku mamua o ke kanaono iwilei ka loa.

I ka hiki ana mai o keia mau lono, a me na lono hou i ikeia ai e ka moku Perelina, - ka hookui pu ana hoi o ka moku Etena o ka laina Inimana me ua pilikua nei - ka moolelo i kakauia e na ’lii moku o ka manuwa Farani Moremanadi, a me ka mea i ana pono ia e na ukali o ke Kamakoa Fiti-Kemiki maluna o ka moku, Haku o Kalaike; ua lilo keia he mea nune nui loa ia e ka lehulehu. Ua hoopahenehene na poe i manao nui ole no ua pilikua nei, aka, o na aupuni imi ikaika e like me Enelani, Amerika a me Geremania, ua noonoo nui lakou no keia mea.

Ma na wahi a pau i akoakoa nui ai na kanaka, o ua pilikua nei ka mea i kamailio nui ia, a me ka nu hou o ka la. Ua mele ia nona ma na wahi akea, ua paio ia hoi maloko o na nupepa, a ua hoikeikeia ma na kuahu keaka. Ua hoolaha ia na ano kaao a pau e pili ana nona. Ua paiia iloko o na nupepa na kii o na i-a nui a me na mea i koho wale ia, mai ko ke kohola keokeo a hiki i ka “Mobi Diki” weliweli o na kaei anu loa a me ke Kalakena nui weliwlei o ke kai, he mea ola ka i manao wale ia, e hiki iaia ke puliki i ka moku elima haneri tona ka nui, a lumai iho iloko o ka moana, ua ala mai la na hoomanao ana no ua kaao o ka wa kahiko loa, a ua puana hou ia hoi na manao o Arisetola a me Piline, na mea nana i olelo mai, he mau pilikua o keia mau ano ke ola ana ia wa, a pela hoi na kaao o Norevai no ka Bihopa Ponotopiana a me na mea i kakauia e Paulo Hegede, a o ka mea hope loa, oia na lono i hoikeia mai e Mr. Harinatona (ka mea i hooia mai me ka hiki ole e hoopohala aku) me ka hooiaio ana, i ka makahiki 1857, oiai oia maluna o ka moku Casatiliana, ua ikeia e ia kekahi moo kai nui launa ole, he mea i ike nui ole ia i ua wa la ma na kai e ae, koe wale no ka ike kahiko ia ana e ka moku “Conesitutionela.”

No keia mea, ua poha mai la na pao ana mawaena o ka poe i manaoio a me ka poe manaoio ole, no ua mea kamahao la, maloko o na poai o ka poe kakau hoolaha nupepa, a me na nupepa no na mea akeakamai. Ua hoowelaia na manao o na mea a pau no ka ninau “Ka iwikani o ka moana.” Ua hoopaapaa aku na luna hooponopono o na nupepa pili ake akamai me ka poe i manaoio i na mea ola kupanaha, i oi ae mamua o ka mea i maa; a iloko o keia hoouka kaua ana o na nupepa, he mau kai inika kai hoohaniniia, a ua hoohaniniia hoi ke koko o kekahi poe; no ka mea, mai ka olelo ana no ka moo kai, ua puka mai la na olelo pili kino maoli -

Eono malama ka loihi o keia hoouka kaua hahana ana maluna o ka moana inika, me ka loli ana o ka lanakila i kekahi aoao a i kekahi, maloko o na manao pepa o ka Hale Kilohonua o Berazila, ka Roiala Acadame o na mea akamai ma Belina, ko Beritania Ahahui o na mea akamai, a me Samitisonia Hale ma Wasinetona; a pela hoi me na kukakuka ana maloko o na mupepa “Akipelago o Inia,” ke Cosomosa a ka Abe Moigino, iloko o ka Miteilunega a Petemana, na nupepa o na mea ake akamai ma Farani, a ma na nupepa kaulana o laila, a me ko kekahi mau aupuni e ae. O na nupepa haahaa iho, ua pane aku lakou me ka oi a me ke pahenehene mau ana. Ua hoopuka ae hoi ua poe kakau nupepa nei, he mau mea okoa loa i pili ole i ke kumu paio, a o na poe kue i ua pilikua nei, ua kupaa no lakou ma ka manao ana, he mea loli ole na mea kino maoli, (oia hoi, aole e emi kona kino i kekahi wa, a nui ae i kekahi wa) me ka papa pu aku i ko lakou poe hoa paio, mai hoike wahahee wale lakou no na mea kino, ma ka hookomo ana mai i na kaao a na poe luina no na Karakena, na Moo-kai, na “Mobi Diki” a me kekahi mau kaao e ae i akaka ole ka oiaio.

Mahope mai o keia mau paio nupepa ana, ua hoopuka ae la kekahi nupepa kaulana, i kekahi mau kalai manao pahenehene, ma ka hoohalike ana i ua pilikua nei me ka Wahine-hiu-ia, a oia iho la ka mea i oki pu ai na paio ana, no ka mea, ua akaaka a mamae ko ke ao a puni, no ua kalai manao la. Ua lanakila ae la ka ike olelo maluna o ka naauao.

Iloko o na malama mua o ka makahiki 1867, me he mea la, ua pio loa iho la ua ninau nei e hiki ole ai ke hoomaopopo hou ia, aka, hiki mai la kekahi mau mea hou i ikeia no ua pilikua nei. Nolaila, aole keia he ninau wale no na ka poe ake akamai e huli ai, aka, he mea poino weliweli e ane hiki ole ai ke pale aku. He mau ano hou ko ua pilikua nei i hoikeia mai ai. He hiki iaia iho ke hoolilo i mokupuni uuku, i puu pohaku, i pukoa, aka, he pukoa nae e lana hele wale ana no.

Ma ka la 5 o Maraki 1867, i ka po, e holo ana ka moku Moravia, o ka Hui Moana o Moneterela, ma ka latitu 27o 30’, a ma ka lonitu 72o 15’, ua hookui aku la ka aoao akau o hope o ua moku nei, me kekahi mea i manao wale ia he pupu pohaku, he puu pohaku nae i hoailona ole ia ma ka palapala aina, ma ia wahi o ka moana. No ka hui ana mai o ka ikaika o ka makani me kona ikaika mahu, he eha haneri ka nui, nolaila, e paukiki ana ka holo o ka moku no na mile he umikumamawalu iloko o ka hora hookahi. No ka paa a me ka ikaika o na aoao o ua Moravia nei, oia wale no kona mea i pakele ai, ina la ua puhi ke oka no ia hookui ikaika ana, a nalowale pu la me na eepakeke he 237, mai Kanada mai, iloko o ka opu ana ole o ka moana.

O ka hora 5 paha o ke kakahiaka, ka wa i loohia ai i keia ulia poino, a e wehewehe mai ana kai-ao. Holokiki aku la na alii moku o ka oneki o hope o ka moku, a nana iho la lakou i ke kai me ke kahaha nui. Aole a lakou mea e ae i ike ai, he wili-au ikaika wale no, me he la ekolu kaulahao ka loa, a e kupikipikio ana hoi ke kai. Ua ana pono ia iho la kahi i loohia ai i ua ulia nei, alaila, hoomau aku la ka Moravia i kona holo ana me ka ike ole ia o ka poino. Heaha la ka mea i kuia ai? He pukoa anei iloko o ke kai? He moku ili kahiko paha? Aole i hiki ia lakou ke hai pololei mai; aka, i ka wa i nana ia ai o lalo o ka moku, i ka hana hou ia ana, aia hoi, ua haki pu kekahi hapa o ke kila o lalo.

He mea nui keia i ike ia, a mai hoopoina loa ia paha, e like la me kekahi mau mea e ae, ina e hookaulua ia ka nana hou ia ana o ua poino la a hala na hebedoma ekolu ma ia hope mai. Aka, e mahaloia ka luahi o ua hookui ana la, no kona lilo ana he mea e nanaia ai e na lahui a pau, e mahaloia hoi ka inoa maikai o ka Hui nona ua moku la, no ka mea, ua lilo keia he mea e ala puni hou ai na hoomanao ana no ua pilikua ano e nei o ke kai.

I ka la 13 o Aperila, o ka makahiki 1867, ua hoike mai la ka moana i kona helehelena nani, me he kahua la i lohi lima ia a maikai, e ani kolonahe ana ka eka, a e holo ana hoi ka moku Socotia o ka laina o Cunada, ma ka lonitu 15o 12’, latitu 45o 37’. O kona mama nae e holo ana ia wa, he umikumamakolu mile a me ka hapa iloko o ka hora hookahi.

He 17 minute i hala ae o ka hora 4, o ka auina la, a oiai na eepakeke e akoakoa ana iloko o ke keena ai no ka paina ana, he wahi kamumu uuku kai loheia ma ka aoao o ke Socotia, mahope, mamua iki iho o ka puka o ka huila. Aole nae i hookui maoli ia aku e ke Socotia, aka, me he mea la i hookuiia mai e kekahi mea oi loa, oiai nehe owe wale no me he mea la e okiia ana, aole hoi he kamumu e like me ke ano o ka ili maoli ana. A no ka ikaika ole o keia hookui ana mai, aole hookahi mea o ka moku i puiwa ae; e ole wale no e holokiki mai ke kamana me ke kahea ana, “Ke piho nei kakou! Ke piho nei kakou!!” I kinohi, ua komo mai la ka li maka’u, i na eepakeke, aka, awiwi aku la ke Kapena Anesona, e hoike aku ia lakou, mai hoopihoihoi ia lakou iho no ka maka’u, no ka mea, aohe poino nui e loohia ana ia lakou. Oiai ua maheleia ke Socotia iloko o na keena nui ehiku, a ua pakuia kela a me keia keena e na palehao ikaika, mai luna a hiki i ke kila o lalo, a e hiki no i ka moku ke koa iloko o kekahi liu nui, me ke piho ole iloko o ka moana. Awiwi koke aku la ke Kapena e iho ilalo o ka moku. Ike iho la ia, o ka lima o na keena o ka moku kahi a ke kai e holo moku mai ana; a no ka ikaika loa o ke kahe ana mai o ke kai, i hoomaopopo iho ai ia, he poino hiki ole ke hoopaaia. Maalahi nae, no ka mea, aole ma ia keena kahi i waiho ai na ipuhao mahu, e pio koke ai la ke ahi i ka wai.

(Aole i pau.)