Ang tulang Pilipino, sariling atin o hiram na panitikan. Ang kasaysayan ng tulang Pilipino ay nababahagi sa limang importanteng mga panahon. Una, ang Matandang Panahon. Ang panahong ito ay nagsimula noong unang pagdating ng mga Negrito o Aeta hanggang sa taong 1521. Pangalawa, ang Panahon ng mga Kastila na nagmula noong taong 1521 hanggang sa taong 1876. Pangatlo, ang Panahon ng Pambansang Pagkamulat. Ito ay panahon ng himagsikan. Pang-apat, ang Panahon ng mga Amerikano na nag-umpisa noong taong 1898 hanggang sa pagkatapos ng panahon ng digmaan. At ang huli'y ang Panahong Patungo sa Pambansang Krisis.
Tulad ng maraming dayuhang kabihasnan ang panitikan
ng Pilipinas ay nagmula sa mga magkakaibang lipon ng tao na may panahong
pagkaka-agwat.na dumating. Ang mga unang tao na dumating sa Pilipinas
ay ang mga Negrito o Aeta. Sumunod naman ang grupong Indones at mga
Malay. Dahil dito ang sinaunang kabihasnan ay may sarili nang sistema
ng pagsulat at pasalita. Ang unang ebidensiya na mayroon nang sariling
panitikang pagsulat ang mga pilipino bago pa dumating ang mga dayuhang
taga-kanluran ay ang Baybayin na binubuo ng tatlong patinig at 14
na katinig. Ang mga simbolong ito ay nakasulat sa mga dahon at balat
ng mga punong-kahoy na ang gamit naman sa pag-ukit ay ang mga matutulis
na bato at kahoy din. Mayroon na ring panitikan na pasalita ang mga
sinaunang tao. Ang panitikang pasalita ay may anyong panulaan, tuluyan,
at dula.
Ang panulaan ay binubuo ng mga bugtong, salawikain
at kasabihan, tanaga, tulang pambata, bulong, awiting bayan, at epiko.
Ang mga ito'y nakasulat din ngunit ng dumating ang mga Kastila marami ang
sinunog na mga literatura at saka dahil marami ang nakasulat sa mga kahoy
at dahon ito ay natunaw pagkalipas ng maraming taon. Bagamat magkakaiba
ang lengguaheng gamit ng mga sinaunang tao ang kanilang panitikan ay may
iisang mensahe at layunin.
Ang Bugtong. Ang unang layunin ng bugtong ay magbigay kasiyahan
sa mga tagapakinig at ng mga manlalaro. Kahit simple ang estraktura
dito nasusukat ang talino at kaalaman tungkol sa bayan.
Halimbawa:
Baston ni Kapitan
Hindi mahawakan
Ahas
Bumili ako ng alipin
Mataas pa sa akin
Sumbrero
Hindi lapis
Hindi ballpen
Nagsusulat ng eleven Sipon
Ang Salawikain at Kasabihan. Ang salawikain
at ang kasabihan ay nagpapakita ng asal, moralidad, at pag-uunawa sa ating
mga ninuno. Ang salawikain ay nagbibigay aral at ang kasabihan ay
nagbibigay unawa sa mga pang-araw araw na gawain (Talindaw, p.3).
Halimbawa: Salawikain
Ang hindi lumingon sa pinanggalingan,
Hindi makakarating sa paroroonan.
Ang taong nagigipit,
Sa patalim man ay kumakapit.
Kasabihan
Saan mang gubat
Ay may ahas.
Kung ano ang itinaas-taas,
Siyang binaba-baba sa pagbagsak.
Ang Tanaga. Ang tanaga ay naglalaman ng pangaral at payak na pilosopiyang ginagamit ng matatanda sa pagpapagunita sa mga kabataan (Talindaw, p.3). Ito ay may estrukturang apat na taludtod at pitong pantig sa iisang saknong. Halimbawa:
Magdalita ang niyog,
Huwag magpakatayog;
Kung ang uwang ay umuk-ok
Masasaid pati ubod.
Ang Tulang Pambata. Ito ay nagsisilbing pag-unawa
noong kamusmusan ng ating mga ninuno. Ito rin ay nagpapahayag at
nagpapa-alala sa mga maliligayang karanasan noong sila'y bata pa.
Halimbawa:
Putak, putak!
Batang duwag!
Matapang ka't nasa pugad!
Ang Bulong. Ang ating mga ninuno ay naniniwala
rin sa mga di nakikitang espirito gaya ng mga lamang lupang espirito tulad
ng mga duwende. Ang ating mga ninuno ay humihingi ng ng pasintabi
at paumanhin sa mga ito upang hindi sila mapahamak sa mga masasamang pangyayari.
Halimbawa:
Tabi, tabi po, Ingkong
Makikiraan po lamang.
Bari-bari Apo
Umisbo lang ti tao. (Ilokano)
Ang Awiting-Bayan. Marahil sa lahat ng
mga tula ang awiting bayan ay may pinakamalawak na paksa at uri.
Ang mga paksa nito'y nagbibigay hayag sa damdamin, kaugalian, karanasan,
relihiyon, at kabuhayan. Ang mga sumusunod ay mga halimbawa ng ibaít
ibang uri nito, isa ang talindaw. Ang talindaw ay awit sa pamamangka.
Ikalawa, ang Kundiman ito ay awit sa pag-ibig. Ikatlo, ang Kumintang
ito ay awit sa pakikidigma. Ikaapat, ang Uyayi o Hele ito ay awit
na pampatulog ng sanggol. Nabibilang rin dito ang Tigpasin, awit
sa paggaod; ang Ihiman, awit sa pangkasal; ang Indulain, awit ng paglalakad
sa lansangan at marami pang iba. Halimbawa:
Talindaw
Sagwan, tayoy sumagwan
Ang buong kaya'y ibigay.
Malakas ang hangin
Baka tayo'y tanghaliin,
Pagsagwa'y pagbutihin.
Oyayi o Hele
Matulog ka na, bunso,
Ang ina mo ay malayo
At hindi ka masundo,
May putik, may balaho.
Ang Epiko. Ang epiko ay mahabang tula na inaawit
o binibigkas. Ito ay tungkol sa mahiwagang pangyayari at kabayanihan
ng isang mamamayan. Ang katangian na makikita sa epiko ay ang
pagkakaroon ng kaisahan na banghay, mabilis na aksiyon, paggamit sa mga
istorying kababalaghan, at ng nakatitinag-damdamin at dakilang paksa (Talindaw,p.6).
Ang ating mga ninuno ay naglayong gamitin ang epiko para pangritwal.
Ipangaral sa mamamayan ang kani-kanilang mga tungkulin sa sambayanan.
Ang mga sumusunod ay mga iba't ibang epikong galing sa iba't ibang tribo:
una; ang epikong Biag ni Lam-ang ay galing sa mga Ilokano. Ang epikong
ito'y akda ni Pedro Bukaneg na taga-Abra na naging dalubhasa sa samtoy
(Ilokano) at Kastila. Pangalawa; ay ang Maragtas na galing
sa Panay. Ito ay kasaysayan ng 10 datung Malay na tumakas sa Borneo
(dahil sa kalupitan ni Sultan Makatunaw) at ng mga unang araw nila sa Panay
na kanilang binili kay Haring Marikudo ng mga Aeta. At ang pangatlo'y
ang Alim ng mga Ipugaw. Dito itinutukoy and pagkakasal ng magkapatid
na Bugan at Wigan na siyang pinagmulan ng kagalitan at patayan sa daigdig
bilang tala ng sumpa ng Bathalang si Makanungan.
Sa pangkabuuan mapapansin at mapapag-aralin natin na ang mga
tula noong mga matandang panahon ay nagpapakita kanilang kahirapan, pagkakawagi
laban sa mga kasamaan at digmaan, kasaganaan sa bukid, kaligayaan, katapatan,
at iba pang malapit sa kanilang buhay at kapaligiran.
Ang Pilipino ay may sarili nang tula na mayaman sa uri, paksa, at estraktura
bago pa dumating ang mga dayuhang Espanyol. Subalit nang dumating
ang mga Espanyol ang tulang Pilipino ay nagkaroon ng maraming pagbabago
at karagdagan lalo na sa uri at paksa. Noong nag-settle ang mga dayuhan
sa ating bansa karamihan nilaíy mga maimpluensiyang prayle.
Ang mga prayleng ito ay hindi lang nagpe-preach kundi sila rin ay mga iskolar
ng lengguaheng Espanyol kayaíy madali nilang nai-spread ang
Kristianismo at ang kulturang espanyol. This was possible since ang
mga dayuhan ay nagpakitang tao sa pamamagitan ng willingness to pagkatuto
at pag-unawa sa ating mga katutubong kultura, baybayin, sining, pulitika,at
panitikan. Nang mapailalim tayo sa kanilang mga kamay ang ating mga
pusoít isipan ay sumunod din. Dahil dito ang mga katutubong
Pilipino o ang mga Indio na madaling silang tawagin ay madali na nilang
nabago ang anyo ng mga katutubong tula. Ang mga pagbabago ay pagdaragdag
sa mga paksang panrelihiyon, pangmoralidad, etika, panlibangan, pangwika,
at pangromansa. Mga katangiang abundant na sa Europa. Ang mga
uri namang dinagdag sa katutubong panulaan ay ang mgaTugma, Pasyon, Dalit,
at ang Awit at Korido.
Ang Tugma. Ang tugma ayon sa depinisyon
ay ang huling saknong ng tulang ito ay magkakatugma. Actually, ang
uring ito ay ginagamit na nang mga Indio noon ngunit ang mga Espanyol ay
nagdagdag ng isa o marami pang saknong. At saka, ang dapat na nilalaman
o paksa ay ayon sa bagong pananampalataya sa Panginoong HesuCristo.
Halimbawa:
Quintilla
Umulan man sa bundoc
houag sa dacong laot,
aba si casampaloc
nanao nang dico loob
ualang bauonang comot.
Ang Pasyon. Ang pasyon ay marahil ang
pinaka-famous na anyong tula noong panahon ng ,mga Kastila dahil dito sinasalaysay
ang buod ng buhay ng Panginoong HesuCristo. Ito ay ikinakanta at
nagsasalaysay ng kaniyang buhay mula noong siyaía ipinanganak, dakpin,
ipinako sa krus hanggang sa kaniyang muling pagkabuhay. Isang halimbawa
ng pasyon sa isang saknong o taludtod:
O Diyos sa kalangitan
Hari ng Sangkalupaan
Mabait, lubhang maalam
At puno ng karunungan.
Ang Dalit. Ang dalit gaya ng pasyon ay
inaawit din nguanit itoíy nagsasalaysay sa buhay ni Birheng Maria.
Dahil ang Birheng Maria ay simbolo ng kalinisan ng puri siya ay hinahandugan
tuwing buwan ng Mayo. Ito ngayon ay tinatawag na flores de Mayo.
Ang Awit at Korido. Ang mga tulang ito ay may paksang tungkol
sa pangromansa. Ang Korido ay salaysay sa pakikipag-ibigan at pakikipagsapalaran
ng isang tauhang malabayani na punung-puno ng kababalaghan. Ang awit
namaíy salaysay sa pakikipag-ibigan at pakikipagsapalaran ngunit
ang mga tauhan at walang sangkap na kababalaghan.
Sa kapanahunang ito seguro walang hihigit pa sa gawain ni Francisco
"Balagtas" Baltazar. Siya 
marahil
ang mga unang makata na nag-expose laban sa mga koloniyalistang kultura.
Ang kaniyang subversive work ay sa anyong Florante at Laura. Ang Florante
at Laura ay isang mahabang pasalaysay na tula na naglalaman ng mga mensahe
laban sa mga Kastila. Nakatakas ito sa mgas censura dahil nagbalat-kayo
na ang mga unang panauhin ay ang mga Kastila. Ngunit sa mga totoong mambabasa
ito'y may maraming tema una laban sa Kristiyanismo at pangalawa ang laban
sa im espanya.periyalismong
Ang Panahon ng Pambansang Pagkamulat
Maiksi man ang panahong ito ang mga tulang
nasasailalim ay marahil pinaka-importanteng mga literary works. Dahil
ang mga paksang ipinapahayag sa mga mambabasa ay mapa-free from koloniyalismong
mentalidad, at I-expose ang mga promlema buhat ng pagkasakop ng mga Indio
sa mga Espanyol. Ang mg katangian ng mga paksa sa panahong ito ay
naglalaman ng paksang makabayan, paglalarawan sa mga kapaligiran gawa ng
mga dayuhang sumakop.
Ang panahong ito ay nahahati sa dalawang maimpluensiyang grupo,
pangpropaganda at panghimagsikan. Ang unang layunin ng propaganda
ay naglalayong humihingi ng reporma na manggagaling sa mga Espanyol.
Ang pinakakilalang propagandista ay ang ating bayabing si Dr. Jose Rizal.
Si Dr. Rizal ay naghangad na mapasigla ang mga tao upang labanan ang mg
sakitt ng lipunan at ang mga mabaluktoo na paghahari ng mga Kastila.
Sinulat niya ang popular na tulang pinamagatang Mi Ultimo Adios.
Dalawa pang pangunahing propagandista ay sina Graciano Lopez-Jaena at si
Antonio Luna.
Nang hindi makamtan ng grupong Pangreporma
ang kanilang layunin at demands sa Espanya at ng mga Kastilang namumuno
sa Pilipinas nabuhay o kayaíy nabuo ang bagong kilusang Panghimagsikan.
Ang kilusang Panghimagsikan ay naglalayong gumamit ng dahas upang makamtan
na ng ating Inang Bayan ang hinihinging kalayaan sa mga Kastila at iba
pang mga oppressors ng ating bayan. Ang pangunahing pinuno ng kilusang
himagsikan ay si Andres Bonifacio.
Ang Panahon ng mga Amerikano
Ang panulaang Pilipino noong panahon ng mga amerikano ay ang makikitang paggamit ng tatlong wika. Ang wikang kastila, tagalog, at ingles. Ang mga Amerikano ay lumayon na bigyan ng kalayaan ang mga makata at manunulat tungkol sa mga paksang makabansa, demokrasya, relihiyon, sosyalidad, at pampulitika. Ang kinikilalang makata sa panahong ito ay si Jose Corazon de Jesus. Siya ay kilala rin sa pangalang Batute. Si Batute ay isa sa mga unang makata na gumamit at lumayo sa mga tradisyong anyo ng pagsusulat.Si Batute ay masasabing kampeon ng mga taong mabababa ang kalagayan sa pamayanan. Ang kaniyang mga gawain ay makabayan matimbang sa kaniyang isip and kapakanakan ng mga maliliit at ang kalayaan sa kamay ng mga dayuhan (Walong Dekada ng Makabagong Tulang Pilipino, p. 36). Ang mga tulang siya'y kinikilala ay ang Bayan Ko at Ang Pamana.
Ang Panahong Patungo sa Pambansang Krisis
Krisis sa pulitika ang pangunahing paksa sa panahong ito na buhat ng ating pagkakaloob sa mga Amerikano at ang pagpapatuloy na pag-angkin sa koloniyalismong mentalidad na minana natin sa mga Kastila. Ngunit ang mga pangunahing taga-panglaban ay ang mga kilusan ng mga kabataang mag-aaral. Sila ay nagbibigay kritisismo sa taong may pera at kapangyarihan tungkol sa kanilang pamamalakad ng gobyerno. Ang kanilang hinihingi ay reporma na mapabago ang lipunan dulot ng kapitalismo, imperyalismo, at piyudalismong paraan ng pamumuno. Si Amado Hernandez ang kinikilalang makata sa panahong ito at ang kaniyang tulang "Kung Tuyo na ang Luha Mo, Aking Bayan" ay naghahayag ng mga makikitang sakit ng lipunan.
Kongklusiyon
back to my main page