Käkau mua `ia i ka makahiki 1995 e Ruth Horie
Ua ho`oponopono `ia i ka makahiki 1998

Use a Hawaiian language font to display macrons (kahakö).

ALOHA

E komo mai i ka hale waihona puke. Ke wehe ka hale waihona puke, hiki ke komo i loko, mai ke kakahiaka nui a hiki i ke ahiahi. `O nä mea waiwai i loko o këia hale waihona puke, he nui. `O nä nüpepa `ölelo Hawai`i ka mea waiwai like `ole o loko o ka waihona puke.

`O NÄ NÜPEPA

`O nä mea waiwai i käkau `ia i loko o nä nüpepa `ölelo Hawai`i, he nui. Hiki ke heluhelu i nä mo`olelo hoihoi loa e pili ana i ka wä kahiko: näli`i, ka `äina, ka mea `ai, ka hula, ka lä`au lapa`au, a pela aku. Ua pa`i `ia ka mua o nä nüpepa `ölelo Hawai`i i ka makahiki 1834. `O Ka Lama Hawai`i ka inoa o këlä nüpepa mua a ua pa`i `ia ma Lahainaluna e nä mikionali. `Ehia mau nüpepa i käkau `ia ma ka `ölelo Hawai`i? He 50 a `oi paha.

Inä makemake `oe a a`o i nä mea like `ole e pili ana i kekahi nüpepa: ka makahiki i ho`omaka, ka makahiki i pau, `ehia mau lä o ka pule i puka ai, ka inoa o ka luna ho`oponopono (editor), ka mana`o o ka nüpepa (käko`o i ke aupuni, kü`ë paha), hiki ke heluhelu i mau puke e pili ana i nä nüpepa. Aia i hea nä nüpepa i këia lä? Hiki ke heluhelu? `Ae, hiki nö.

`O KA LUMI NÜPEPA

Kahiko loa nä nüpepa akä na`e, `a`ole ikaika ka pepa o ka nüpepa. `Ano näwaliwali, hakihaki wale ka pepa. No laila, i mea e mälama ai i nä nüpepa, ua pa`i ki`i `ia nä `ao`ao a pau, a ua ho`oli`ili`i `ia nä hua`ölelo. `O ka nüpepa i ho`oli`ili`i `ia ua like me kekahi lipine ki`i onioni.

Anuanu no i loko o ka lumi nüpepa. Inä wela, ikiiki ma waho, e komo mai i loko. He mikini nui no ka ho`opahupahu `ana i ka pa makani anuanu ma`ane`i. Maika`i ke anuanu no ka malama nüpepa.

E moe ana nä `ao`ao ma luna o ka lipine e like me nä iwi o ke kuamo`o. Ke wili `ia nei ka lipine (microfilm) ma luna o ka pöka`a a i `ole `öwili ki`iaka (reel). Komo `ia ka pöka`a i loko o ka pahu (box), noho ka pahu i loko o ka pahu `umë (drawer) a waiho ka pahu `umë ma luna o ka haka kau (shelf). I loko o ka lumi nüpepa he `elua mau `ano mea: he mau mea poepoe e like me ke ki`i onioni (microfilm) a he mau mea lahilahi e like me ka lau (microfiche). Pehea e `imi i kekahi o nä nüpepa i loko o ka lumi?

`O KA LOLO UILA

`O CARL ka inoa o ka lolo uila nui o ka hale waihona puke. Hiki iä CARL ke ho`omana`o i nä inoa a me na helu waihona (call numbers) o nä mea a pau i loko o ka hale waihona puke: nä puke, puke heluhelu (magazines), nüpepa, wïkio, microfilm, microfiche, a pela aku. Inä "He aha nä nüpepa `ölelo Hawai`i i loko o keia waihona puke?" ka nïnau, pehea e nïnau iä CARL? E kikokiko i nä hua`ölelo "Hawaiian language newspapers" ma luna o ka lolo uila a e ha`i ana mai `o CARL i nä inoa nüpepa a me ka helu waihona like `ole o nä nüpepa. Mahope o këlä, e `imi i ka pahu me ka helu waihona i käkau `ia ma waho a loa`a ka nüpepa i loko.

HE PAPA KUHIKUHI

He papa kuhikuhi (index) `o HEN (Hawaiian Ethnological Notes) i haku `ia e Mary Kawena Pukui ma ka Hale Hö`ike`ike `o Bihopa (Bishop Museum). Heluhelu `o Pukui i nä nüpepa, a käkau `oia ma luna o nä käleka li`ili`i i nä mea nui e pili ana i nä mo`olelo hoihoi: ka inoa o ka nüpepa, ka lä, ka mahina, a me ka makahiki i pa`i `ia ai, ka inoa o ka mo`olelo, ka inoa o ka kanaka i käkau, ke kumuhana (subject), ka inoa wahi pana (place name), a pëlä aku.

Ua ho`oli`ili`i `ia keia mau käleka ma ka microfiche D31002. Hiki ke `imi i mau kumuhana like `ole (hula, inoa wahi, heiau, a pëlä aku) i pa`i `ia ma luna o ka lau microfiche. E heluhelu, e käkau pono i nä mea nui e pili ana i ka mo`olelo, e `imi i ka nüpepa, a e `imi i ka mo`olelo i loko o ka microfilm.

Eia kekahi, ua käkau `ia nä kumuhana ma ka `ölelo Pelekania wale nö. No laila, pono e unuhi a `imi i ke po`o (headline) ma luna o ka mo`olelo i loko o ka nüpepa. Inä ua käkau `ia "Famous places on Moloka`i" pono e `imi i ke po`o "Wahi pana o Moloka`i" paha.

Ua unuhi `ia nä mo`olelo e Mary Kawena Pukui a inä makemake `oe e heluhelu i ka unuhi ma ka `ölelo Pelekania, e hele i ka waihona o ka Hale Hö`ike`ike `o Bihopa ( Bishop Museum Archives). Wehe këlä waihona mai ka pö`alua a hiki i ka pö`aono. Hiki ke kelepona aku i ka helu kelepona 848_4182.

E akahele, ke heluhelu `oe i ka papa kuhikuhi, inä `a`ohe inoa nüpepa i käkau `ia ma luna o ke käleka, `a`ole he mo`olelo nüpepa. He mea `ë a`e, `a`ole i pa`i `ia i loko o ka nüpepa. He mea käkau wale no paha.

`O NÄ MÏKINI HELUHELU

Ua ho`oli`ili`i `ia nä hua`ölelo, no laila, pehea e heluhelu ai? He mau mïkini like `ole ma`ane`i. `O kekahi mïkini heluhelu no ka microfilm a kekahi `ë a`e no ka microfiche.

Inä makemake `oe e heluhelu i ka microfilm, e kaomi i ka pihi ho`ä i ke kukui uila, a e kau i ka pöka`a ma ka `ao`ao hema o ka mïkini, me ka wëlau o ka lipine ma luna. E ho`one`ene`e i ka wëlau lipine i ke ala hele lipine i loko o ka mïkini, a ho`opa`a i ka wëlau ma ka pöka`a `äkau. Hiki ke holo i mua a i `ole ho`i mai hope me ka lima wili (hand control). Hiki ke ho`äkaaka (focus), ho`onui (enlarge) a huli (rotate) i ke ki`i, inä `a`ole popolei.

`O NÄ MÏKINI HANA KOPE

Me kekahi o nä mïkini hiki ke heluhelu wale nö a me kekahi `ë a`e me ka pahu kälä, hiki ke ho`opa`i kope no ho`i. Inä makemake `oe e hana kope, pehea la e hana? E ho`okomo i ke kälä pa`a i loko o ka haka, a laila, e kaomi i ka pihi pa`i. E puka mai ana ke kope. Inä he "debit card" käu, hiki ke ho`okomo i loko o ka haka `ë a`e. He `umi kenikeni ke kumu kü`ai no ho`okahi kope. Inä makemake `oe e ho`ololi i ke kälä pepa i mau kenikeni a i `ole kü`ai i ka debit card, hiki nö. Aia `elua mau mïkini ho'ololi kälä ma ka lumi mua (lobby) o ka hale waihona puke.

`O KA PO`E KOKUA

Ke pau ka heluhelu `ana, e `olu`olu, e waiho i nä mea i heluhelu `ia ma luna o ka päkaukau ma waho o ke ke`ena kokua. Inä he wahi pilikia (`a`ohe pepa, nalowale ke kälä, pa`akïkï ka mïkini), mai hilahila, e noi aku i ka po`e kokua i loko o ke ke`ena. He mau po`e akamai a lokomaika`i nö. Eia kekahi: ke wala`au me läkou, e `olu`olu e `ölelo i ka `ölelo Pelekania, no ka mea, `o ka hapanui o läkou `a`ole maopopo i ka `ölelo Hawai`i. Inä he nïnau, a i `ole he hewa i loko o keia mo`olelo wehewehe, e kelepona mai i ka helu (808) 956_2764 a i `ole e käkau leka uila iä: ruthh@hawaii.edu

Mahalo nö iä `oe no ka hele `ana mai i ka hale waihona puke. E h`oi mai.