DapaelY

Mu weliy boech marungaqagean ea dapael ngea fap noechii naqun ni ba riq?
Kakroom ea raa piiq ni ngea l’uw beaq, ngea l’uw ni somm’oon, ma ni yaen toey boech ii naqun nga dapael. Dapael nu Waqab ea ma moey u araay u wuruq ea binaew. Yima toey nga wuruq ea binaew fa daab peql’ay. Rea reeb ea binaew ma rogon. Nga ni yaen ni taay fa rea rugood ngaaq, yaa ngea tooffaan, ma dab kii un u laen ea binaew, yaa kea taqay. Ka ni yaen toey ea chii naqun neam ka ni yaen taay ngaaq ni nga ii paer riq. Nguqun luum, ma ni yaen piiq ea ggaan rook.

Choen miniq ea raayog ni nga roonaed ea ngaram nga laen ea dapael?
Kemos ni gidii ni raayog ni ngea yaen ea ngaram nga laen ea dapael ea tin nib piin, ni baqaray ni kea rugood, ni maang ea waleagean ea rea piin neam, fa beaq rook’ ea rea piin neam ni kab rogood, fa waleagaen ni ba piin. Gaathii gubiin ea gidii ni raayog, ni ngea yaen ngaraam nga dapael, yaa ba taqay. Pii gidii neam ea ma yaen ni tagbeey u arow ea ma yaen ea ngaram ni ngaay gi ii yaen i piiq ea ggaan rook’. Ma ku baay yu yang ea muqut ni nga un gay ggaan fa rea rugood riy, nga u ni yaen ni piiq. Gaathii gubiin yang ea muqut u arow, ni ngea kaay ea ggaan riy, daangaq. Pii girdii neam, ni tin ma yaen ngaak’, ni tinem ni raa un nga dapael nga ii yaen i piiq ea ggaan rook’, ngea thim’ag rook’, ngea ban’ean ni ngea fannaaq, ngea oeng rook’, ku yi ma gayiy u arow. Noech kea oeng kan l’aeng, ni mus araay nga buguy.

Nib k’ak’ling?
Kab k’ak’ling, noech kea warab. Raa u ni yaen ni piiq ea mathiy rook’, araa guchoel, ngan ker nga u ni yaen ni piiq ngaak’, yaa nga i thiy ngaaq ni gubin ea rraan, nga i maluk, od ni kakadbuul mea yaen ko maluk, ngea n’ey ngea chiliif ngea thiy.

Am weliy boech rogon boeg ii urwaech fa maang ni yima taaq ngea maang ea ruw u lay i lek’?
Ma, baay ea urwaech ni kanoeg ea tugtuleeb ngaaq ni kan lifith, kan piiq ngaak’, ni ngea taay nga loelgean. Ma baay baley ea lek’ riy, ni ruw lay i lek’, ni kea yip’ kea taay ngaaq. Nga ii kerker loelgean ngaaq, yaa daabiy maath nga loelgean. Daab ii maath nga loelgaen yaa raa i maath u laen ea dapeal i yaen ma daab ii maath nga loelgean. Raa piig ni ngea maath nga loelgean ma nga ri ripaq. Baay baley ea k’iniy, boech ii ley i k’iniy, sana araaq mäm’nguun, boed ea biniir. Ka ni lifith ni ngea m’ag nga dakean ngii yaen ma baay u dakean, ku ra mool ma baaq u dakean ngii mool. Ni ba chanea ma lunguy dab ii yib boen ea tanggin ngaak’, ngi ii pil boen athoen ngaak’. Ma kura pig ni ngea mool, ma ku baay baley ea k’iniy, ni arogon, ni ba ngoch boech ni baaq u dakean ea chob rook’, dakean ea k’iniy rook’ ni ma mool ngaaq, ni ma teyiy ngaaq, daab ii maath loelgean nga buut’. Daab ii taay loelgean nga buut’.

Eree akum weliy boech rogon ea naqun ni ma paer ea rugood riy?
Boech i naqun nib achichiig, ka ni yaen ni toey. Gathii ri ba achiig. Sana ba achiig, boch’uw ko biney, ka ni yaen toey kan rurnguuy ni ba feal’ rogon, ni ma mool riy, ni ma paer u langgin. Maang ea ani ke un ngaak’ ea reeb i walaagean boech i piin ni nga i matangiy, nga u raa pireew fa maang, yaa baaq nga wuruq ea binaew ea naqun rook’.

Quw n’umngin nap’an nima paer beaq u laen ea rea dapael niir?
Gamaed u Weloy, ea faqan raa ni taay fa rea rugood nga taqang nganin taaq nga dapael ma faqan bayib ea yikoq fa mael, ma ni arow naag ni papey ni go nap’an maang ea dalip ea puul fa l’agruw. Ma raa daangaq, ma n’umngiin nap’an ea laal ea puul ni ngea paer u dapael. Ngea muuq mukun toey boech i reeb ea naqun nga biyang, nga biyang i t’aafedaed, t’aafen fa rea piin ngea chitinngin ngea chitamngin, ngea arow, ngea yib nga arow, min yaen ni taaq ngaaq. Daab ii un u laen ea binaew, yaa ba taqay.

Raayog ni nga mog ko maangfaan ea pii dapael niir, fal’ngin ea rea dapael niir ni un i paer riy kakroom?
Dapael ea raa luw ea ppiin kakroom, mea yaen ii paer nga dapael, yaa nga ii toffaan, daab kii ngongliy ban’ean nga ii paer u dapel yaa nga ii toffaan, ireraam ea toffaan ko ppiin kakroom. Rea dapael neam ni baay i luw beaq, mea yaen i paer nga dapael, yaa ngii toffaan. Ma rugood ni bachan ni ngan yaen ni taaq ea ngaraam ea bachan ea ka taqay, ma nga kii paer ngii toffaan, ma nga kii paer u room u ni yaen ni piiq ggaan ngea n’ean, nguqun duruwiy nga dapael yaa ngea gaaq. Raa yib ea gidii mea mith rooraed, daariy beaq ni nge bi m’ug ngaak’. Ku baay baley i k’iniy ni raa yaen ma bea feek, maanga ke yib nga baang nga charean ea kanawoq. Yaa nap’an ni ngea yib ea gidii, mea rungrung ngaaq, mea miith nga faan.

Raayog ni nga moeg ko mingyaal’ ma da ku uni yaen nga dapael ngea maangfaan ni paag ea dapael ni daa ku u ni yaen ngaaq?
Gamaed u room ea daa ku u ni yaen nga dapael ea ngiyaal’ nib araaq. Nap’an ea Meerikeen, yaa u nib ni paruuy’ naag, ma ka yi gi moqmaq ko gidii, kea gaafgow ea gidii riy, yaa baay i n’ean ma biyoqor ea neeng ngea n’ean ma yaen i paer nga biyang nga dapael. Mu u nib ni paruuy’ naag, ma chanea baay yalean, eree lunguy nga ni paag ea tinem ea yalaen, ni kakroom. Ngea luw beaq mea paer nga tabinaew rook’. Daab ku mu man kemus ni ga bea yaen u kanawoq, ma daab man nga tafen beaq yaa ri daab‘un beaq ni ngam man nga tafen ni gab pal ma gamaed u Weloy ea arogon. Ma araam ma daa ku niyaen nga dapael. Baay luw beaq ma paer ea tabinaew rook’, ma boech ea gidii ea baay i luw fa n’ean ma maang ea ba tabuguul ea tabinaew rooraed, ni baay ea pumoqon riy minin toey boech i reeb ea naqun araam bang araam nga baang ea binaew rooraed ni ba kan nga orel ko tabinaew, nga ii paer riy. Arogon ea rugood ni kea rugood.

Ke thiil ko bin ba araam ni un riin’ kakroom ni kanin toey tafaen ea rugood nga wuruq ea binaew? Kemus nib chuchuur ko tabinaew?
Kan paag ea bin’eam ea yalaen, ni kakroom yaa ka yi gi moqmaq. Nap’an ea Meerikeen, ni kan nga boech ngaraaq riy, nap’an ea mael. Dab kug naang ko iin ea duw nap’an. Gubea leam naag ni dagnaang ni 1950 ban’ean. Dab kug naang yaa kii yib ea Meerikeen ngea san’uw nap’an.

Yib ea Meerikeen ngea n’uw nap’an?
Gathii ri n’uw ii n’uw nap’an. Ma araam ea ka ni paag, yaa gathii taqreeb rogon nni paag ea yaen nga dapael ko rea naam neq. Baay ii n’ean mea paruuy’ reeb ea binaew, dab ku raanoed nga dapael, yaa ngea mom ea ppiin, ngaan taq ba th’ib, yaa kakroom ea baay ea th’ib ko ppin ma baay ea th’ib ko pumoqon.